Actie? De vakbond maakt van de nood een deugd

Vakbondsstrijd Minder leden, weinig actiebereidheid. En toch moet de vakbond werknemers aan goede lonen en arbeidsomstandigheden helpen. Hoe voer je die strijd tegenwoordig?

24-uursstaking van metaalpersoneel in Sliedrecht (2018).
24-uursstaking van metaalpersoneel in Sliedrecht (2018). Foto Lex van Lieshout/ ANP

Niets in de etalage is te koop. Hier hangt een megafoon. Daar T-shirts met slogans. Op een ervan staat Cancel Brexit.

Dit is een van de etalages van de Bijenkorf in Den Haag, ingericht als een hoekje van een actiecentrum. Vóór de etalage staat FNV-cao-onderhandelaar Linda Vermeulen. Ze glundert. „Actievoeren is in de mode.”

Maar wel: andere tijden, andere acties. Je kunt het innovatie noemen. Nieuwe methodes en actievormen die passen in veranderde tijden en arbeidsrelaties. Of je kunt zeggen: het is van de nood een deugd maken. Vakbonden hebben minder leden en hun traditionele ‘machtscentra’ in de industrie en het openbaar vervoer zijn niet meer zo toonaangevend in de economie als dertig, veertig jaar geleden. Ze zijn er nog wel, die klassieke demonstraties. De bonden hebben net langdurige estafettestakingen in de industrie achter de rug. Dat leverde een betere metaal-cao op. Voor vrijdag hebben de bonden een landelijke lerarenstaking georganiseerd. Een vergelijkbare actie op 5 oktober 2017 leverde meteen extra geld op van het toen kersverse kabinet-Rutte III. Volgende week maandag houden FNV, CNV en VCP, vooruitlopend op de Provinciale Statenverkiezingen, een actiedag voor een goed pensioen en bevriezing van de AOW-leeftijd op 66 jaar.

De boodschap van de bonden is tweeledig. Werkgevers en politici moeten zien: kijk eens hoeveel mensen bereid zijn de straat op te gaan voor hun belangen. En voor intern gebruik willen ze massa, saamhorigheid en succes laten zien: leden, jullie doen ertoe.

Toch zijn het de uitzonderingen die de nieuwe verhoudingen bevestigen: traditionele actievormen verliezen hun glans. De ongemakkelijk werkelijkheid is dat vakbonden door ledenverlies verzwakken. Van alle werkenden is 85 procent géén lid, en ook niet per se sympathisant. Verder is het karakter van de economie de laatste decennia ingrijpend gewijzigd. De industrie waar de bonden traditioneel sterk zijn, heeft aan belang ingeboet. De dienstensector – van detailhandel tot automatisering en van financiële sector tot gezondheidszorg – waar bonden juist zwakker zijn, is de dominante bedrijfstak. Bovendien hebben jongere werknemers eerder flexibele contracten, met een zwakkere onderhandelingspositie tegenover de werkgever. Dat dempt de actiebereidheid.

Gloednieuw én retro

De nieuwe actievormen zijn een mengeling van stijlen: gloednieuw én retro. De stijl is geënt op de ervaringen die de FNV heeft opgedaan met het zogeheten organising. Dat is een activistischer vakbondskoers. Daarmee probeert de FNV een positie op te bouwen in bedrijfstakken met weinig leden en slechte arbeidsomstandigheden. Door werknemers aan te spreken op een eigen actieve rol, moet er samenwerking en elan ontstaan om betere arbeidsvoorwaarden te bereiken. Het bekendste voorbeeld is een reeks acties van schoonmakers waarin toenmalig FNV-organisator Ron Meyer (nu SP-voorzitter) een gangmakersrol had. Sleutelwoorden in zulke acties zijn zichtbaarheid, waardering en respect.

Dat zie je terug in de nieuwe actievormen. Ze zijn minder uniform, minder collectief, eerder ‘guerrilla’ dan massabetoging. Maar zij blijken ook heel goed te passen bij retro-acties uit de ‘gouden jaren’ zestig en zeventig van de vorige eeuw, toen er werk genoeg was en de loonstijgingen hoog waren.

Wat zijn nu dé vijf vormen van moderne vakbondsstrijd?

Vorm 1: De 1-minuutstaking

Hoe? Vraag collega’s mee voor een werkonderbreking die niet langer dan een minuut duurt. Trek een actie-T-shirt aan. Maak een spandoek. Of steek een vlag omhoog. Maak een foto van de hele groep en verspreid die beelden via sociale media. Doe het allemaal zoveel mogelijk met mensen verspreid over de hele sector op één tijdstip. En bombardeer zo Twitter en Facebook met een serie werkonderbrekingen.

Waar? Deze actievorm is bedacht in de gezondheiszorg. Dat is een bedrijfstak waar stakingen en dergelijke geen kans van slagen hebben. Het personeel is te betrokken bij hun patiënten om het werk neer te leggen.

Voordeel: een 1-minuutstaking vergt organisatie, maar is geen formele staking. De werkgever kan die niet vooraf via de rechter verbieden.

Een variant is de 66-minutenstaking. Werknemers in de Rotterdamse haven hadden vorig jaar de primeur. Zij voerden samen met de politiebonden actie om de AOW-leeftijd op 66 jaar te bevriezen. Ook die alliantie met de politiebonden was een primeur, want bonden uit verschillende bedrijfstakken voeren eigenlijk nooit samen actie. Omdat de politiebonden meededen, drukte de actieleiding de havenwerkers op het hart geen vuurwerk af te steken. Want dat is strafbaar.

Op 6 februari herhaalden geüniformeerde agenten en militairen de actievorm tijdens een overleg in de Tweede Kamer over pensioenen. Na 66 minuten verlieten ze demonstratief de zaal. En maandag is het weer raak. 66-minutenstakingen in het stadsvervoer van Amsterdam, Den Haag en Utrecht, en politie, brandweer en ambulances die volgens de bonden met 66 kilometer per uur naar Den Haag rijden.

Vorm 2: De wereld rond

Hoe? Op één tijdstip over de hele wereld een korte werkonderbreking houden.

Waar? Werknemers van Google, van Tokio tot in Silicon Valley, hielden op 1 november vorig jaar een protestbijeenkomst. Ze liepen om 11.10 in hun eigen tijdzone naar buiten uit protest tegen hun werkgever die klachten over seksuele intimidatie en ongelijke behandeling niet serieus zou nemen. Zo ging een lokaal protest de wereld over. In Amsterdam deden enkele tientallen mensen mee, mondiaal duizenden.

Voordeel: een mediagenieke actie, bijzonder geschikt bij multinationals.

Google-personeel verlaat het hoofdkwartier in Californië, om een statement te maken tegen seksueel wangedrag en ongelijke behandeling (2018). Foto EPA

Vorm 3: Vandaag alles gratis

Hoe? Zo simpel dat je niet begrijpt dat het niet vaker wordt toegepast. Werknemers stoppen met controleren van kaartjes. Vorig jaar gebruikten stakende pontschippers deze tactiek om hun werkgever in een loonconflict onder druk te zetten. Het is ook een beproefde methode in trein en bus. Staat ook wel bekend als klantvriendelijke actie. Een staking treft de reiziger, het staken van kaartcontrole treft de werkgever. Een variant hierop: geen bonnen schrijven. Dat deden de politiebonden vorig jaar en met succes. Minister van Financiën Wopke Hoekstra (CDA) moest de Tweede Kamer een tegenvaller bij het innen van verkeersboetes melden van ruim 47 miljoen euro.

Agenten voeren actie voor een betere cao (Amsterdam, 2018).

Foto Michel van Bergen/ ANP

Vorm 4: De bedrijfsbezetting

Hoe? Stap met 100 tot 150 man het kantoor van je ‘tegenstander’ binnen en blijf een tijdje hangen. Vereist strakke organisatie, discipline en kan zomaar uit de hand lopen. Recent toegepast in het cao-conflict in de metaal, toen de FNV het kantoor van werkgeversvereniging FME bezette. Eerder ook bij De Nederlandsche Bank in het kader van een pensioenactie.

Het concept werd veelvuldig toegepast in de jaren zeventig van de vorige eeuw, toen als bedrijfsbezetting. Meestal (vergeefs) om sluiting van bedrijven te voorkomen. Is in onbruik geraakt, maar als ‘prikactie’ herontdekt.

Voordeel? Zichtbaar machtsvertoon.

Nadeel? Degene die wordt bezet, ervaart het als bedreigend. Sfeer aan de onderhandelingstafel is nadien bedorven.

vorm 5 Klantenapplaus

Hoe? Klanten laten op een speciale dag voor de detailhandel, zoals Zwarte Vrijdag, met applaus merken dat zij het personeel wél waarderen en de loonsverhoging weigerende directie niet. Dat is de impliciete boodschap. De eerste keer klonk in de Bijenkorf in Den Haag de ‘klantenapplausmachine’ op kortingsfestival Zwarte Vrijdag, op Nieuwjaarsdagwas het in Amsterdam. Stille kracht daarachter is FNV-onderhandelaar Linda Vermeulen. Met het applaus op 1 januari betoogden klanten tegen het werken op die dag. Die eis is later ingewilligd.

Op de achtergrond speelde het besluit van het Haagse gemeentebestuur om de winkeltijden op zondag te verruimen van elf uur ’s ochtends tot zeven uur ’s avonds.

Het applaus past in Vermeulens onconventionele actiemethodes. Eerder ageerde ze tegen de cijferscore die de Bijenkorf had ingevoerd. Alleen personeel met een rapportcijfer van een 9 of een 10 van hun klanten zou een loonsverhoging krijgen.

    • Menno Tamminga