Opinie

    • Kiza Magendane

Verwar verkiezingen niet met democratie

Democratie Kiza Magendane ziet hoe autoritaire Afrikaanse leiders het concept van Westerse verkiezingen misbruiken.

Illustratie
Illustratie Kwennie Cheng

How Democracies Die. How Democracy Ends. Militant Democracy. Against Elections. Een kleine greep uit een populair genre: boeken met alarmistische titels en analyses over de stand van Westerse democratieën, de dreigende opmars van autoritarisme en de noodzaak van democratische innovaties. Referenda, loting, burgerparticipatie en het bestrijden van ongelijkheid worden als mogelijke oplossingen voorgedragen.

Een probleem: de oproepen tot democratische innovatie richten zich op democratische regimes die zo goed als rijp zijn. In Westerse landen heerst vooral de angst om terug te keren naar autoritaire praktijken waar sterke mannen de dienst uitmaken.

Door die eenzijdige focus op de Westerse angst sluiten we onze ogen voor een van de grootse politieke paradoxen van onze tijd: hoe verkiezingen in zogenoemde ontwikkelingslanden worden gebruikt om democratie juist te ondermijnen – niet om haar te bevorderen. Ja, u leest het goed. Verkiezingen zijn geen synoniem voor democratie. Het is belangrijk om de bezwaren tegen verkiezingen in arme landen te presenteren, zodat wij deze van alternatieven kunnen voorzien die recht doen aan de cultuur en de tijdgeest.

Een pleidooi tegen verkiezingen begint met een terugblik op de 19de eeuw, toen een groot deel van de mannelijke bevolking in de Verenigde Staten en West-Europa stemrecht kreeg, de geboorte van de representatieve democratie. In die eeuw werden ook fundamentele vrijheden (bijvoorbeeld vereniging en meningsuiting) in de Grondwet verankerd om ervoor te zorgen dat burgers, bedrijven en mensen uit het maatschappelijk middenveld hun gedachten vrijuit konden uitten.

Ondanks legitieme kritiek op de representatieve democratie, onder meer dat volksvertegenwoordigers vooral uit de elite afkomstig zijn, heeft ze zich de afgelopen twee eeuwen staande gehouden en verfijnd, door bijvoorbeeld vrouwen stemrecht te geven. Na een terugval in de jaren dertig van de vorige eeuw heeft deze Westerse uitvinding zich weten te ontwikkelen tot the only game in town.

Na het dekolonisatieproces en de val van de Muur wilden nieuwe, onafhankelijke staten het Westerse democratische model kopiëren. Tussen 1974 en 1990 namen maar liefst dertig landen verkiezingen in hun basispakket op en werden zo een representatieve democratie. Er werd gesproken over een ‘derde democratische golf’ en een ‘mondiale democratische revolutie’. Het was het eind van de geschiedenis – en de liberale Westerse vorm van democratie, zoals ontwikkeld in de 19de eeuw, zou prevaleren.

Ontwikkelingshulp en good governance

Het geloof ging ver, te ver. Het ging zo ver dat de Wereldbank in 1989 in haar beroemde rapport From Crisis to Sustainable Growth voor het eerst ‘ontwikkelingshulp’ aan ‘good governance’ koppelde. Het kwam erop neer dat Afrikaanse landen het Westerse model van democratie moesten overnemen om in aanmerking te komen voor ontwikkelingshulp, zoals de Franse president Francois Mitterrand in 1990 verkondigde.

Het evangelie der verkiezingen werd geboren. Landen moesten worden gedemocratiseerd en Nederland deed hier gretig aan mee. Zo richtten zeven Nederlandse politieke partijen in 2000 het Netherlands Institute for Multiparty Democracy (NIMD) op, „ter ondersteuning van politieke partijen in nieuwe - en in ontwikkeling zijnde democratieën”. En zo werden verkiezingen een sjabloon, een blauwdruk, geïmporteerd uit het Westen, om democratie in arme landen te realiseren.

Lees ook: Pas op, democratisch verval gaat sneller dan je denkt

De meeste politieke leiders in arme landen hebben het spel goed begrepen. Zó goed dat ze verkiezingen voor de bühne organiseren om aan de internationale verwachtingen te voldoen.

Het jongste rapport van Freedom House, een denktank die de gezondheid van liberale democratie wereldwijd peilt, constateert een verzwakking van democratische normen over de hele wereld, het dertiende achtereenvolgende jaar van verval. Een voorbeeld: van de 54 landen op het Afrikaanse continent zijn volgens de definitie van Freedom House de ‘vrije’ landen (met een serieuze oppositie en burgervrijheden als het recht van meningsuiting en vereniging) op één hand te tellen: Benin, Ghana, Senegal, Namibië, Tunesië en Zuid-Afrika).

Dat geldt ook voor het Aziatische continent, waar alleen India, Japan en Mongolië als ‘vrij’ kunnen worden gecategoriseerd. Deze opvallende daling in democratische principes is wat politicologen Nic Cheeseman en Brian Klaas „de grootste politieke paradox van onze tijd” noemen: „Er worden meer dan ooit verkiezingen georganiseerd, toch wordt de wereld steeds minder democratisch”, schrijven ze in hun boek How to Rig an Election.

Daarin openen ze de gereedschapskist van autoritaire leiders om verkiezingen zo te gebruiken dat ze de democratie ondermijnen – en daar vervolgens nog mee weg komen ook.

Harde en zachte methodes

De gereedschapskist van autoritaire leiders om verkiezingen te misbruiken om zo hun repressieve regimes te legitimeren, bevat harde en zachte methodes. Harde methodes zijn onder meer het inzetten van geweld en het afkopen van stemmen. Maar de zachtste methodes zijn het interessantst – en nog onzichtbaar ook. Zo kunnen autoritaire leiders ervoor zorgen dat hun sterkste electorale tegenstanders door de wet ervan worden weerhouden deel te nemen aan de verkiezingen, of dat ze worden vervolgd en berecht voor een verzonnen misdaad.

Autoritaire leiders kunnen ook twee klassieke zachte methodes toepassen: gerrymandering en voter suppression. Dan richten ze de kiesdistricten zodanig in dat deze het belang van de zittende partij dienen, en maken ze het burgers uit oppositiebolwerken moeilijk om te stemmen.

Andere methodes uit de electorale gereedschapskist om de democratie te ondermijnen zijn onder meer omkoping en online verwarring zaaien door fake news over de oppositie te verspreiden en, uiteraard, de verkiezingsuitslag te manipuleren in het voordeel van de zittende partij of president.

Deze cocktail van electorale manipulatie verklaart waarom autoritaire leiders sinds de val van de Muur negen van de tien keer de verkiezingen hebben gewonnen. Het verklaart de kluchtige toestand in Rwanda, waar de zittende president Paul Kagame bij de vorige verkiezingen ‘won’ met maar liefst 99 procent van de stemmen. Of de recente, massale demonstratie in Algerije, waar de 81-jarige president Abdelaziz Bouteflika zich ondanks zijn slechte gezondheid vorige week kandidaat voor het presidentschap heeft gesteld – voor een vijfde termijn.

Lees ook dit interview met Timothy Snyder: Onze democratie is niet meer vanzelfsprekend

Het is een bekend beeld over het hele Afrikaanse continent, van Rwanda tot Kameroen, van Gabon tot Oeganda; sterke en oude mannen die voor de zoveelste keer verkiezingen organiseren, in de wetenschap dat ze toch gaan winnen. Zulke verkiezingen zijn slechts een decor om „het Westen voor de gek te houden”, zoals Cheeseman en Klaas in How to Rig an Election schrijven. Verkiezingen als een checklist om internationale legitimiteit te krijgen. En ondertussen worden de eigen burgers, journalisten en leden van de oppositie onderdrukt en wordt iedere vorm van kritiek de kop ingedrukt.

Boete op kritische tweets

De Oegandese overheid bijvoorbeeld. Deze heeft vorige jaar een belasting op het gebruik van social media geïntroduceerd. Gebruikers moeten betalen voor ze een kritische tweet of Whatsapp-bericht de wereld kunnen in sturen. De officiële lezing is dat de overheid inkomen wil genereren en online ‘roddels’ wil bestrijden. Maar critici hebben terecht gesteld dat de 74-jarige president Yoweri Museveni zo bewust de vrijheid van meningsuiting aan banden probeert te leggen. Uit cijfers van de Oegandese commissie voor communicatie blijkt dat maar liefst 2,5 miljoen Oegandezen social media hebben verlaten als gevolg van deze wet, drie maanden na haar introductie.

Of kijk naar Tanzania. Als gevolg van nieuwe cybercrime-wetgeving zijn tientallen burgers die president John Magufuli via social media platforms als Whatsapp hebben bekritiseerd, in de gevangenis beland. Sinds vorig jaar moeten Tanzaniaanse burgers maar liefst 903 dollar per jaar betalen om een blog-licentie te krijgen, anders mogen ze geen stukje online tikken. Dat geldt ook voor online-radio en streamingsdiensten die mensen via social media bereiken. Een wet geeft de autoriteiten de macht om in het belang van ‘nationale veiligheid’ mensen te vragen hun content binnen twaalf uur te verwijderen, anders riskeren ze een boete van ruim tweeduizend dollar of een jaar gevangenisstraf.

De Tanzaniaanse artiest Diamond Platnumz omschrijft het repressieve bewind van zijn president en zijn worsteling om daar al dan niet over te zingen in het poëtisch liedje Laat mij maar zwijgen: „De fans vertellen mij dat ik helemaal niets zeg. Je bent toch met ze elke dag? Of ben je bang omdat je kinderen moet opvoeden?” Diamonds vriend ging de gevangenis in omdat hij de president had bekritiseerd. Diamond op zijn beurt, besluit zich stil te houden.

‘Afrika heeft geen sterke mannen nodig, maar sterke instituties.” Dat zei Barack Obama tijdens zijn eerste bezoek aan Afrika in zijn hoedanigheid als Amerikaanse president, tien jaar geleden in de Ghanese hoofdstad Accra. „Regeringen die de wil van het eigen volk respecteren, zijn welvarender, stabieler en succesvoller dan regeringen die dat niet doen”, stelde Obama terecht. Maar hij voegde er direct een slimme opmerking aan toe: „Dit gaat over meer dan het houden van verkiezingen – het gaat ook om wat daartussen gebeurt.”

Obama begreep heel goed dat verkiezingen geen synoniem voor democratie zijn.

Evangelie der liberale democratie

We moeten daarom voorbij verkiezingen kijken, door arme landen te helpen sterke en transparante instituties op te bouwen. Dat vraagt om consistent gedrag. Nu verkondigen wij het Europese evangelie der liberale democratie, maar tegelijkertijd sluiten wij onze ogen voor het feit dat autoritaire leiders verkiezingen organiseren om zo de democratie te ondermijnen. Sterker, om strategische redenen kiezen Nederland en de Europese Unie ervoor om deze autoritaire leiders te erkennen, en met hen samen te werken.

Maar de pijnlijke waarheid is dat, als wij met zulke regimes samenwerken en wij nalaten hun burgers te helpen in hun pogingen de eigen leiders ter verantwoording te roepen, wij medeplichtig zijn aan het leed dat zij ondergaan. De Europese Unie, met name ‘gidsland’ Nederland, moet dan ook druk uitoefenen op politieke regimes die verkiezingen misbruiken om aan de macht te blijven.

Verkiezingen mogen uit het Westen geïmporteerd zijn, ze zijn inmiddels onderdeel van de politieke realiteit in arme landen. We kunnen verkiezingen exporteren, maar dan moeten we er ook voor zorgen dat het concept goed wordt bewaakt, anders wordt het gekaapt door mensen die het tegenovergestelde doel voor ogen hebben.

Maar we moeten ook durven denken aan alternatieve vormen van democratie die recht doen aan de lokale realiteit en tijdgeest. Europa en Amerika zijn niet het centrum van de wereld. In een diverse wereld, met verscheidene filosofische en culturele tradities, zijn verkiezingen niet het enige middel om de stem van het volk te vertegenwoordigen.

Geen monopolie

Zelfbeschikkingsrecht en het vermogen om politieke leiders ter verantwoording te roepen zijn universele democratische waarden. Daar heeft het Westen geen monopolie op. En verkiezingen zijn slechts een van de vele manieren om deze universele waarden te realiseren.

Zo zijn er talloze historische voorbeelden op het Afrikaanse continent te vinden van bestuurlijke structuren met die democratische elementen – en daar kwam geen verkiezing aan te pas. In voormalig Igboland, Zuid-Nigeria, werden bewoners op basis van hun expertise voorgedragen om de gemeenschap te besturen; belangrijke beslissingen werden voorgelegd aan een centrale volksvergadering op het dorpsplein.

Niet alleen de geschiedenis biedt antwoorden, de toekomst dwingt ons na te denken over alternatieven. Afrikaanse steden zullen rond 2050 hun inwoneraantal verdubbelen. Dat biedt kans aan een spannend experiment in een globaliserende wereld: het verplaatsen van de soevereiniteit van de natiestaat naar de stad, en op het niveau van de stadstaat een democratische gemeenschap organiseren. Kortom, er zijn genoeg alternatieven te bedenken. Maar dan moeten we eerst het probleem onder ogen zien.

De vijf meedenkers

Kiza Magendane (1992), kwam in 2007 uit Congo naar Nederland, spreekt nu een prachtig, academisch Nederlands. Kent bijvoorbeeld niet de uitdrukking ‘de knuppel in het hoenderhoek gooien’, maar beheerst het diversiteitsjargon tot in de finesses. Zijn specialiteit: globalisering en cultuurkritiek. Noemt zichzelf: ‘Student. Ondernemer. Dromer’.

Emma Bruns (1986). Chirurg in opleiding, wil ook graag opereren in andere vakgebieden. Op haar nachtkastje liggen boeken over kwantummechanica en meditatie. Ze liep stage in Duitsland, Peru, Curaçao, Bolivia en Zambia. Knutselt aan een robot die oude mensen moet trainen voor een operatie.

Filosoof Stine Jensen (1972) werd in Denemarken geboren als de helft van een eeneiige tweeling. Denkt na over mannelijkheid en vrouwelijkheid, liefde tussen Turken en Europeanen, Scandinavië, opvoeden en identiteit. Yoga veranderde haar leven. Schrijft en leest ook kinderboeken.

Bastiaan Rijpkema (1987), jurist en rechtsfilosoof, waarschuwde ooit voor uitdijende mensenrechten, maar pleitte tegelijkertijd voor dierenrechten. In zijn boek Weerbare democratie (2015) onderzoekt hij in hoeverre een democratie zich mag verweren tegen anti-democratische groeperingen. Academicus tot op het bot. Werd vorig jaar uitgeroepen tot New Scientist Wetenschapstalent 2017. Zelfverklaard Houellebecq-specialist.

Haroon Sheikh (1980), zoon van een Pakistaanse vader en een Surinaamse moeder. Is bestuurskundige, politicoloog en filosoof. Doceert aan de Vrije Universiteit, werkt bij een denktank en een investeringsmaatschappij. Citeert graag Russische denkers en voorspelt het einde van de Westerse wereldorde. Volgt lessen kung fu en Chinees.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.