Opinie

    • Folkert Jensma

Straffen zonder rechter, een trend die pas begint

Plea bargaining is iets van de tv. Amerikaanse prosecutors die de suspect voorstellen diens misdrijf af te waarderen tot een overtreding met een lagere straf. In ruil voor een bekentenis, belastende informatie, compensatie, teruggave etc. Doorgaans is er dan geen proces meer nodig, maar stemt de rechter in met de deal , als een soort notaris. Geen getob met bewijs of getuigen en dure processen. Damagecontrol voor iedereen: een contractstraf, net of je een boete betaalt of een schikking treft. Ook van dat vermoeiende hoger beroep zijn we dan af. Recht als transactie, waarbij ook het morele gewicht van het vonnis verhandeld is.

Traditioneel is dat niets ‘voor ons’. Strafrecht moet zoveel mogelijk openbaar zijn met een door niks of niemand gebonden rechter, die de tijd neemt die nodig is. Waarbij de publieke inscherping van de norm, herstel en verantwoording doelen zijn. Het recht functioneert vooral omdat het schaduwwerking heeft. Het morele en publieke gezag van de wet rust op de belofte dat ooit écht de volle mep moet worden betaald. Als dat onderhandelbaar wordt, gaat er veel verloren.

Of zijn de tijden aan het veranderen? Vorige maand dook de term ‘vonnisafspraken’ op, na een congres. De Groningse universitair docent strafrecht Laura Peters spiegelde Den Haag voor dat alles sneller en goedkoper kan, als we ons aansluiten bij wat elders in Europa al lang mogelijk is. Vonnisafspraken! De gedachte werd prompt omarmd door het OM, ‘interessant’ bevonden door de minister bijvoorbeeld voor grote drugszaken, en afgewezen door de Rechtspraak, onder meer omdat slachtoffers geen rol hebben aan de onderhandelingstafels van het OM. Het is ook niet openbaar, zodat de burger niet weet hoe en waarvoor de straf is bepaald. Verder wordt de rechter gemarginaliseerd. Die krijgt een onderhandelingsresultaat voorgeschoteld over wat ooit een misdrijf geweest moet zijn. Die mag dan beoordelen of OM en verdachte redelijkerwijs tot dit resultaat konden komen.

Je zou zeggen, dit gaat er niet komen. Immers, hoeveel méér macht willen we de staat nog geven, die zich toch al steeds verder ontplooit als zelfstandig strafuitdeler? Zie de gebrekkige praktijk van strafbeschikkingen door het OM. Of kijk naar de figuur van de burgemeester die steeds verder tot een zelfstandige straffende autoriteit is uitgebouwd.

Bezwaren tegen plea bargaining zijn bekend, juist uit landen waar het wordt toegepast. Machtsmisbruik en dwalingen liggen op de loer, vooral bij zwakkere verdachten die makkelijk voor druk zwichten. De valse bekentenissen in de zaken Ina Post, Schiedamse parkmoord en Putten zijn bekende voorbeelden. Als er hoge straffen dreigen, zijn vonnisdeals ook voor onschuldigen aantrekkelijk om het risico te beperken en stress te verminderen. Van de 149 veroordeelden die in 2015 in de VS vrijkwamen vanwege een justitiële dwaling, bleken er 65 te hebben bekend.

Vonnisafspraken gaan er komen, voorspel ik, ook in Nederland. Eerst alleen voor grote drugszaken omdat daar de nood hoog is en we ondermijnings-murw zijn gemaakt. Daarna voor andere misdrijven, omdat ongelijke behandeling in het recht nu eenmaal niet houdbaar is. Als je met de officier voor een container met coke een strafdeal kunt sluiten, waarom dan niet voor…vul maar in. Vonnisdealen is bovendien een trend. Vorig jaar constateerde Fair Trials dat er wereldwijd een ‘vlucht uit de rechtszaal’ plaatsvindt, om meer ondershands te kunnen straffen tegen lagere kosten. Van de 90 onderzochte landen hebben er 66 ‘trial waiver’ systemen. In 1990 waren dat er nog maar 16.

Belangenclubs als Fair Trials voeren een achterhoedegevecht. Bestuurlijk lijkt het beslecht. Ze richten zich nu op de eisen waaraan zulke dealsystemen moeten voldoen. Dat er voorafgaand aan een deal áltijd een advocaat bij betrokken moet zijn. Dat de staat óók ontlastend bewijs erbij moet betrekken. Dat de verdachte volledig geïnformeerd moet zijn. Dat de rechter altijd deals moet kunnen afwijzen of uitstellen om bewijstechnische redenen. Dat zulke deals nauwkeurig moeten worden geregistreerd, zodat er kan worden gewaakt tegen discriminatie. Kortom: binnenkort doet de minister een tot drugs ingeperkt voorstel, waar de rechtspraak tegen protesteert en de Kamer mee akkoord gaat. En dat wordt dan binnen vijf tot tien jaar verder uitgebreid.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.