Facebook gaat echt niet ineens aan liefdadigheid doen

Hervorming Facebook Mark Zuckerberg bekeert zich tot de privacy. Maar als Zuckerberg kiest voor privacy, is dat niet gratis.

AFP | Reuters

Het is alsof de beroemdste slager ter wereld zegt dat hij vegetariër wordt. Deze week beloofde Mark Zuckerberg, na een jaar vol privacyschandalen, dat Facebook een radicaal andere koers kiest. Hij schetste woensdag in een blogpost een nieuwe toekomst voor het door hem opgerichte socialemediabedrijf. ‘Privacy-gerichte’ sociale netwerken gaan het helemaal worden, volgens hem.

Zuckerberg kondigde om te beginnen aan dat de berichtendiensten van Facebook, Instagram en Whatsapp beter samen gaan werken. Gebruikers kunnen dan bijvoorbeeld in Facebook Messenger berichten sturen naar iemand in WhatsApp. Op het eerste gezicht weinig bijzonders, maar het grote nieuws is dat die berichten versleuteld zullen zijn. Dat betekent dat ze alleen te lezen zijn door zender en ontvanger; niet door Facebook. En dat is wat Zuckerberg betreft nog maar de eerste stap naar een privacyvriendelijker internet. De aankondiging maakt veel reacties los, van hoopvol tot ronduit cynisch.

De grote aandacht voor het plan is niet vreemd: nooit eerder in de geschiedenis kreeg iemand zo’n grote groep mensen bijeen als Mark Zuckerberg. Facebook heeft 2,3 miljard gebruikers, dochterbedrijf Instagram zeker 1 miljard, WhatsApp ruim 1,5 miljard. Het bedrijf is in veel landen de ruggengraat van het sociale web. Het is vitale infrastructuur voor contact, media, politiek.

Als Zuckerberg spreekt, luistert de wereld. Beslissingen in Facebooks bestuurskamer hebben grote gevolgen voor de rest van de interneteconomie, die nu vooral draait om het oogsten van zoveel mogelijk privé-data om reclames zo precies mogelijk op afgebakende doelgroepen te kunnen afvuren. ‘Surveillancekapitalisme’, in de terminologie van Harvard-hoogleraar Shoshana Zuboff. Maar is de aankondiging een opzichtige poging om straffen en regelgeving te ontwijken, of is het echt een serieuze breuk met het verdienmodel dat Facebook groot heeft gemaakt?

Een huiskamer naast het plein

Zuckerberg ziet een toekomst waarin gesloten, versleutelde netwerken bestaan náást de open netwerken die nu de standaard zijn. Dus eigenlijk zegt de slager dat hij óók vegaburgers gaat verkopen. Het plan betekent niet het einde van de tijdlijnen van Facebook en Instagram, waar mensen hun leven delen met honderden, duizenden anderen, en waarbij Facebook gewoon blijft meekijken. De nieuwe optie wordt „een intieme huiskamer naast het publieke plein.”

Overigens zijn berichten in WhatsApp al langer versleuteld, en ontstond er vorig jaar een rel omdat de oprichters van WhatsApp Zuckerberg niet vertrouwden dat hij die versleuteling op termijn intact zou laten.

Er zijn meer redenen om sceptisch te zijn. Als hij kiest voor privacy, is dat niet gratis. Het bedrijf maakt dik 6 miljard euro winst per kwartaal, en groeit ook nog eens met 39 procent per jaar. Het op maat aanbieden van advertenties met data is de kurk waarop Facebook drijft.

Geen liefdadigheidsinstelling

Facebook is niet ineens een liefdadigheidsinstelling geworden: hoe wil het gaan verdienen aan zo’n versleutelde berichtendienst? Zuckerberg blijft vaag maar in het gecombineerde systeem (in de media ook wel schertsend Whatstabook genoemd) zitten straks meer mensen dan ooit. Dat is aantrekkelijk voor bedrijven, die staan te trappelen om allerlei diensten zoals klantenservice aan te bieden via bijvoorbeeld WhatsApp. KLM en Coolblue doen dat al. Facebook kan dan commissie vragen.

De inhoud van berichten kan Facebook straks niet meer lezen, maar het kan nog altijd veel zogeheten metadata verzamelen: over met wie en waar mensen de dienst gebruiken. Nog steeds handig voor advertenties. die vroeg of laat zullen komen.

Het bedrijf kijkt ook goed naar China, waar berichtenapp WeChat is uitgegroeid tot platform voor álles: van games tot OV-chipkaart tot pinpas, een enorme bron van nieuwe data. Vorige week lekten daarnaast plannen uit van Facebook om een eigen cryptovaluta te ontwikkelen voor betalingen in berichtenapps. Zo bezien is het plan geen grootmoedige knieval van Zuckerberg maar een teken dat hij vol inzet op messagingals platform van de toekomst.

Niemand kan meegluren

En toch: Zuckerberg had ook zijn diensten kunnen samenvoegen zónder versleuteling. Dat hij dat toch doet is dat winst voor privacy, dan kan niemand meer meegluren met die communicatie, ook overheden niet (tenzij zij achterdeurtjes weten in te bouwen). Zuckerberg benadrukt verder het „terugdringen van eeuwigheid”. Berichten en foto’s moeten niet meer voor altijd over het web en Facebooks servers blijven zwerven. Het recht om vergeten te worden zal dan de standaard zijn. De plannen zijn waarschijnlijk een reële verbetering op dat gebied.

En het is de vraag of Zuckerberg anders kón. De strenge Europese privacywet AVG kan sinds vorig jaar leiden tot boetes tot wel 4 procent van de wereldwijde jaaromzet, en er lopen inmiddels meerdere onderzoeken. Het Britse parlement vergeleek de leiding van Facebook in februari met ‘digitale gangsters’, wat heel goed een voorbode kan zijn van nieuwe straffen en wetten. Duitse toezichthouders roeren zich ook.

Facebook voert momenteel gesprekken met de Amerikaanse handelswaakhond FTC over een mogelijke schikking in een privacyzaak die kan leiden tot een boete van meerdere miljarden euro’s. In Facebooks thuisstaat Californië wordt volgend jaar een nieuwe, veel strengere privacywet van kracht. Al deze zaken hangen als een zwaard van Damokles boven Zuckerberg.

De grote vraag is de komende tijd vooral of Facebook echt alle plannen doorvoert, én of consumenten vervolgens kiezen voor privacy. Er is reden om cynisch te zijn: gebruikers kiezen tot nu toe overweldigend voor gemak, niet voor databescherming. En Facebook is in het verleden ronduit onbetrouwbaar en opportunistisch gebleken.

Het wilde, regelloze tijdperk van alle data pakken die je pakken kunt, van move fast and break things – dat lijkt zijn langste tijd te hebben gehad. Maar het surveillancekapitalisme geeft zich niet zomaar gewonnen.