Opinie

    • Hubert Smeets

Al Capone in de politiek: een succesvolle business-case

Charismatische politici, weet Hubert Smeets, appelleren aan de maffiose romantiek.

Nooit zijn de verkiezingen voor het Europees Parlement de afgelopen veertig jaar zo politiek geweest als de komende in mei. Volgens president Macron draaien ze om een tweestrijd met het „nationalistisch isolationisme” van Brexit en allerlei nationaal-populisten die flirten met een exit uit de EU. De liberale fractieleider Verhofstadt gooide er een schepje bovenop. Als centrum-links en centrum-rechts voor het eerst samen de meerderheid in Brussel verliezen, belanden we in een nationaal-populistische „nachtmerrie”.

Het gaat niet alleen om de toekomst van Europa, ook de politiek als ambacht staat op het spel. Hoog tijd om Weber weer van stal te halen, niet de barbecue maar de socioloog. Max Weber (1864-1920) onderscheidde in Politik als Beruf twee politici. Enerzijds de politicus die leeft vóór de politiek. Dat kan een idee zijn dan wel partij- of eigenbelang. Anderzijds de politicus die leeft ván de politiek. Voor deze „politieke ondernemer” – „advocaat of kroegbaas” – is macht een „inkomstenbron”. Kanselier Merkel en de Italiaanse vicepremier Salvini, om twee uitersten te noemen, leven voor de politiek. President Bouterse van Suriname leeft van de politiek.

Dit onderscheid is niet strikt. Beide types kunnen leentjebuur spelen. Zeker als sprake is van sociale crisis; hét moment voor de charismatische leider, die als een levende Jezus het kruis draagt in ruil voor gehoorzaamheid en volgzaamheid van het volk.

Zo’n charismatische tijd beleven we nu. Door de vierde industriële (digitale) revolutie, die (fysieke) grenzen wegvaagt en zo onder kapitaal en arbeid nieuwe verliezers en winnaars creëert, klinkt de roep om een beschermheer die het oude behoudt luider dan toen de val van de Muur juist uitnodigde tot avontuur.

Geen wonder dat er leiders komen die leven voor en leven van de politiek vermengen. Trump is hét voorbeeld van deze mix. Hij gebruikt het presidentschap om zijn protectionistische plan te realiseren en tegelijkertijd zijn zakelijke belangen te beschermen. Voor hem zijn leven voor én van de politiek een doodnormale combinatie, geen corruptie.

Poetin en Orbán zijn in Rusland en Hongarije ook treffende illustraties. Door het volk gekozen om het grootse verleden van hun 19de-eeuwse imperia in volle glorie te herstellen, staan ze aan het hoofd van een cliëntelistisch systeem dat bestaat bij de gratie van steunpilaren die hun zakken kunnen vullen zolang de hoogste patroon aan de macht blijft.

Andere landen blijven niet buiten schot in dit systeem van corrupt cliëntelisme. Zo speelt Nederland meer dan een bijrol, blijkt uit het laatste onderzoek van het Organized Crime and Corruption Reporting Project naar de witwasmachinerie vanuit Rusland. Vergeleken met de opwinding over Twan Huys’ korte RTL-carrière is de aandacht ervoor gering.

Ook dat is verklaarbaar dankzij Weber. Charismatische politici appelleren aan de maffiose romantiek dat een echte boss de staatsmacht inzet als wapen om de vijandige elite te slim af te zijn en tegelijkertijd het eigenbelang te beschermen.

Hun business case is afgekeken van Al Capone. Is Macron sterk genoeg om Al Capone in de politiek te breken? Niet zolang de witwasmachines blijven draaien.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.

    • Hubert Smeets