Recensie

Het echtpaar dat op wereldwijde nazi-jacht ging

Serge en Beate Klarsfeld Deze nazi-jagers onthulden de hypocrisie van naoorlogs Frankrijk, dat weinig werk maakte van het opsporen van verantwoordelijken voor de Holocaust, zeker als het om Fransen ging.

Beate en Serge Klarsfeld lopen langs de Muur van Namen bij het Shoah Monument in Parijs
Beate en Serge Klarsfeld lopen langs de Muur van Namen bij het Shoah Monument in Parijs Foto AFP

West-Berlijn, 7 november 1968. Op het podium in een bomvolle congreszaal zitten enkele heren achter een lange tafel. In het midden een grijze, gedistingeerde man: bondskanselier Kurt Kiesinger. De partijbijeenkomst van de Duitse christen-democraten staat op het punt te beginnen als een jonge vrouw met een smoes langs de beveiliging glipt. Kiesinger draait zijn hoofd iets, om te zien wie achter hem verschijnt. ‘Terwijl ik „nazi nazi!” uitschreeuw, geef ik hem in het voorbijlopen een harde klap, zonder dat ik zelfs ook maar de uitdrukking op zijn gezicht zie’, schrijft Beate Klarsfeld in Hunting the Truth , de memoires van haarzelf en haar echtgenoot Serge.

Met haar actie wil Beate aandacht vestigen op het oorlogsverleden van Kiesinger, die als hoge nazi verantwoordelijk was voor antisemitische nazipropaganda, maar ook op het feit dat in Duitsland veel ex-nazi’s hoge functies vervullen. Nog diezelfde dag wordt ze veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf, die uiteindelijk wordt ‘opgeschort’. Mede door de klap wordt Kiesinger niet herkozen. Hij wordt opgevolgd door de sociaaldemocraat Willy Brandt, die een jaar later zou knielen bij het monument voor de opstand in het getto van Warschau.

De Duitse Beate-Auguste Künzel (1939) is dochter van een Wehrmachtsoldaat die aan het Oostfront vocht. Over de misdaden van de nazi’s werd thuis nooit gesproken. In 1960 vertrekt zij als au pair naar Parijs waar zij de Joodse Serge Klarsfeld (1935) ontmoet, wiens vader in Auschwitz is vermoord.

Felle antisemiet

Ondanks dat de Klarsfelds vanaf eind jaren zestig naam maken als jagers op de verantwoordelijken voor de Holocaust in Frankrijk, wordt Beate wereldwijd vooral herinnerd vanwege die klap aan Kiesinger, een ijkpunt in de Duitse naoorlogse geschiedenis. Vanaf dat moment kan geen enkele Duitser meer wegkomen met het idee dat het nazisme hem was overkomen.

In het boek passeert ook Horst Mahler, de militant-linkse advocaat die steun en toeverlaat is van Beate rondom de Kiesinger-klap. Hij droomt van ‘gewelddadig verzet’ en brengt de Klarsfelds in contact met Andreas Baader en Ulrike Meinhof, met wie hij later de Rote Armee Fraktion (RAF) opricht. Serge probeert Mahler nog af te brengen van zijn gewelddadige ideeën, maar vanwege zijn betrokkenheid bij de RAF verdwijnt hij uiteindelijk jarenlang achter de tralies . Na zijn vrijlating ontpopt Mahler zich tot een felle antisemiet en Holocaust-ontkenner.

Beate en Serge wisselen elkaar telkens af in afzonderlijke hoofdstukken, waarbij Beate duidelijk de meer eloquente verteller is. Haar onverdroten publieke optredens spreken ook het meest tot de verbeelding, terwijl Serge meer zorgt voor de degelijke juridische basis van hun wereldwijde nazi-jacht. Die bestaat uit het minutieus verzamelen van informatie – vaak uit vergeten archieven – die zij delen met de verantwoordelijke autoriteiten, onder druk van gegenereerde media-aandacht.

Mislukte moordaanslagen

Het aantal keren dat zowel Beate als Serge in het boek prominenten citeren die over hen de loftrompet steken, had wel wat minder gekund. Hetzelfde geldt voor Beate’s terugkerende beschrijvingen van huiselijke beslommeringen, in het bijzonder het doen van de was en de zorg voor de kinderen. Tegelijkertijd wordt door dergelijke details voelbaar hoe zij voor hun idealen de veiligheid van hun gezin in de waagschaal stelden, getuige de vele bedreigingen en mislukte moordaanslagen.

Lees ook: Hoe Hitlers sluwe minister zijn imago na de oorlog zorgvuldig wist op te poetsen

De lijst met ontmaskerde oorlogsmisdadigers – onder wie Klaus Barbie, ‘de slager van Lyon’ – in het boek is indrukwekkend, al belandt slechts een klein aantal van hen achter de tralies. De nalatenschap van de Klarsfelds bestaat in de eerste plaats uit het veranderen van het Duitse en Franse zelfbeeld. Nadere reflectie hierover is beperkt aanwezig in het boek. Telkens opnieuw wordt geschetst hoe de jacht op een nazi verliep, inclusief de praktische en juridische problemen die daarbij kwamen kijken. Daardoor is het boek vaak langdradig. Een scherpe eindredactie had veel geholpen.

Chic antisemitisme

Toch dwingt Hunting the Truth bewondering af. De Klarsfelds onthulden de hypocrisie van naoorlogs Frankrijk dat – zacht gezegd – weinig werk maakte van het opsporen van verantwoordelijken voor de Holocaust, zeker als het gaat om Franse onderdanen. President François Mitterrand – die zijn carrière begon als ambtenaar in het Vichy-regime – legde elk jaar een krans bij het graf van maarschalk Pétain, staatshoofd van Vichy-Frankrijk. In 1992 zorgde Serge er via een campagne voor dat Mitterrand stopte met dat eerbetoon aan hét symbool van de Franse collaboratie. Mitterrand blijkt ook de vervolging te traineren van onder anderen Maurice Papon, een hoge Vichy-ambtenaar verantwoordelijk voor de deportatie van Franse Joden. Na de oorlog doorloopt Papon een glansrijke carrière. Hij wordt zelfs minister van Financiën onder Giscard d’Estaing. Als advocaat van Joodse slachtoffers zorgt zoon Arno Klarsfeld er samen met zijn vader voor dat de 89-jarige oorlogsmisdadiger in 1999 alsnog veroordeeld wordt. In 2002 komt Papon om gezondheidsredenen vrij, maar de mythe dat Frankrijk nooit gecollaboreerd had is dan definitief verbroken.

Lees ook: Moord op bejaarde joodse vrouw schokt Frankrijk

Hunting the Truth biedt ook een betekenisvolle blik op de naoorlogse geschiedenis van Frankrijk en Duitsland. Ongeacht de politieke kleur van de tegenstanders gingen Beate en Serge tot het uiterste om hun doelen te bereiken. Uiteindelijk staat voor hen alles in dienst van de bestrijding van antisemitisme, ook in het Frankrijk van vandaag. ‘Ik maak me grote zorgen over de heimelijke samenspanning tussen rechts en links die zich antizionistisch of anti-Joods noemen’, schrijft Serge over het scanderen van antisemitische leuzen tijdens demonstraties, maar ook over de populariteit van de Franse komiek Dieudonné, die ervoor zorgt dat ‘anti-Joodse sentimenten populair en zelfs chic’ zijn geworden onder de jeugd. ‘Als de bevolking van Frankrijk en Europa kiest voor een toekomst die xenofoob en anti-Joods is, zullen de Joden Europa blijven verlaten’, waarschuwt hij in een oproep die niet in de laatste plaats gericht is aan de huidige Franse regering.

    • Maurice Swirc