Guerra doordrenkte heel Pennabilli met bescheiden kunstwerken

Kunst op reis Waar leefden kunstenaars? Op reis naar de plekken waar zij hun stempel drukten. Deze week Tonino Guerra in Pennabilli, Rimini.

Foto’s Erik van Zuylen

In het pand in het Italiaanse bergdorp Pennabilli waar Tonino Guerra heeft gewoond, is een klein theater ingericht. Op elke stoel ligt een kussen met een vlinder. De vlinder markeert veel van Guerra’s werk. Het begon met het gedicht De vlinder : zes moordende regeltjes roepen op hoe hij pas in zijn vrijheid kon geloven toen hij naar een vlinder kon kijken, „zonder zin / om hem op te eten ”. Hij schreef het in 1945, gered uit een gevangenenkamp in Duitsland.

Tonino Guerra (1920-2012) kon alles. Hij schreef gedichten en korte verhalen. Hij was beeldend kunstenaar, tuinier, magisch denker. Hij was een dromer die wereldberoemd werd met zijn filmgeschiedenis-bepalende scenario’s. Antonioni’s La notte, L’eclisse, Deserto rosso, Blow-up? Hij schreef ze. Hij bewerkte samen met de gebroeders Taviani Pirandello’s Kaos. Samen met Fellini schreef hij Amarcord – de gek die in die film hoog in een boom „Voglio una donna!” (Ik wil een vrouw!) schreeuwt, is een jeugdherinnering van hem. Guerra en Fellini waren zielsverwante genieën. Volgend jaar is het honderd jaar geleden dat ze werden geboren. In 1920, met maar 45 kilometer tussen hun wiegjes.

Een warmbloedig museum

Nog bij zijn leven werd Guerra’s huis een warmbloedig museum, waar ik me een gast voel die mag rondneuzen zoveel ze wil. Het bulkt van de knipsels, tekeningen, sculpturen, collages. Boeken die kunstwerken zijn, kunstwerken die sprekend op een boek lijken. Foto’s, aquarellen, cartoons, keramiek, fabeldieren. Guerra zag iets, een kast, of een deur, of een ouwe radio, of een uitgebluste oliekachel, en hij dacht: hm… kunstwerk. En maakte het.

Hij was iemand die deed wat hij deed, ongehinderd door modes of wat iemand anders vond. En steeds is het uitgangspunt de natuur, het landschap hier, dat oogt of er een romantisch kinderboek geïllustreerd moest worden. Op een divan liggen kussens waarop hij borduurde wat er in hem opkwam, zoals „De maan is de enige ster die opgaat achter de bergen en ondergaat in ons”.

Guerra hield zich niet aan de grenzen van zijn huis. Hij doordrenkte heel Pennabilli met bescheiden kunstwerken, van steen, gips, keramiek, hout, in de gevels en langs de straatjes. Zijn „strada dei pensieri sospesi”, afgezoomd met die opgeschorte gedachten op geglazuurde tegels, leidt naar zijn ‘Hof van het vergeten fruit’. Hier kweekte hij oude vruchtboomrassen terug. Die bomen ontpoppen zich hier als natuurlijke kunstwerken en hij zette er eigen kunstwerken tussen. Er is een sprookjesachtig versierde poort naar niks. Nu ja, niks, hij leidt je naar de schoonheid van het landschap. Er is een zwerm houten vogelhuisjes, wiegend op staken. Op een platte steen groeien twee bronzen bloemen, uit allebei ontspruit een vogel. Alhoewel… Ik kijk beter en herken de profielen van Fellini en zijn echtgenote Giulietta Masina. Zolang de zon schijnt, wisselen hun schaduwen een kus.

Liefdesbrieven naar Moskou

De beheerder van het museum spoort me aan om Guerra’s Russische weduwe Lora Guerra te bezoeken, ze woont aan de rand van het dorp. Lijkt me geen goed idee, zeg ik. „Wél. Bel bij d’r aan, vindt ze leuk.”

Ik zie geen bel. Ik schutter het tuinpad op, wil al weer weg lopen maar ze ziet me door het raam en inderdaad: ik word hartelijk ontvangen, in een propvol huis waar het museum gewoon doorgaat, met sculpturen en schilderijen en alles. Ze praat over haar huwelijk, dat volgde op een vogelkooi vol liefdesbrieven die hij in 1975 naar Moskou stuurde. „Wil je de urn van Tonino even begroeten?” Ze gaat me voor, de helling op. De urn staat op een bemoste stenen tafel, in gezelschap van de kring marmeren paddestoelen die Guerra maakte, eentje voor elke gestorven vriend. Mastroianni, lees ik. Paradjanov. Tarkovski. Lora Guerra vertelt over haar eerste oudejaarsavond zonder haar man. Ze lag in bed. „Ik was zo alleen. Ik riep: Tonino! Geef me een teken!”

En toen vloog er een vlindertje op, uit haar hoofdkussen.

Museo il mondo di Tonino Guerra. Via dei Fossi 4, Pennabilli (Pesaro). Tel. 0541 928846. Geopend 9-12u en 15-18u; zaterdag en zondag 10-12u, 15.30-18u. Toegang gratis.

Correctie (12 maart 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Pennabilli in Toscane ligt. Dat moet de provincie Rimini zijn en is in het intro aangepast.