‘Hou de liefde voor het grafisch ambacht levend’

Oude druktechnieken Letterkasten en drukpersen op de schroothoop? Drie oude rotten uit de drukkerswereld wilden dit erfgoed niet verloren laten gaan. Hun workshops lopen storm.

De Drukklup Junior: kinderen in het Grafisch Werkcentrum Amsterdam kunnen hier elke eerste zaterdag van de maand hun fantasieën uitleven met behulp van oude druktechnieken.
De Drukklup Junior: kinderen in het Grafisch Werkcentrum Amsterdam kunnen hier elke eerste zaterdag van de maand hun fantasieën uitleven met behulp van oude druktechnieken. Foto Amaury Miller

Open de best verstopte voordeur van de Indische buurt en stap pardoes binnen in de tl-verlichte gelukzalige sfeer van een oude drukkerij. Zwfff, zeggen de handgestuurde proefpersen; tsss pst, tsss pst, zegt de authentieke Heidelberger; klàk, zegt de snijmachine. Het geurt naar inkt, papier, machineolie en soms naar zweet; de vreugde van de makers, kinderen soms, over een gedrukt resultaat brengt een blos op menige wang.

Nu 15 jaar geleden vonden drie oude rotten uit de drukkerswereld in een leegstaand magazijn achter het Utermöhlengebouw in de Molukkenstraat een veilig heenkomen voor de persen, de letterkasten met loden en houten letters en al de bijbehorende attributen die op de schroothoop dreigden te geraken door de digitalisering van het grafische vak. Oud-letterzetter Martin Veltman, drukker Wiek Molin en organisator René Koome richtten de stichting Grafisch Werkcentrum Amsterdam op en tuigden reeksen cursussen en workshops op om het antieke erfgoed blijvend te laten draaien en de liefde voor het grafisch ambacht levend te houden.

Mekka voor de liefhebbers

De bescheiden werkplaats in het verborgen hoekje pal bij het spoorwegviaduct is een mekka geworden voor de liefhebbers. Vrijwel dagelijks is, mede dankzij een subsidie van de deelraad, de ruimte in gebruik, voor dag- of avondcursussen, de ‘Drukklup Junior’ (voor 8- tot 12-jarigen) of zelfs voor bedrijfsuitjes: je eigen affiches of aforismen drukken is weer es wat anders dan varen naar Pampus of een middagje paintball.

„We kunnen maximaal twintig mensen hebben in zo’n bedrijfsgroep”, zegt coördinator Corine Elemans. „We hebben het Nederlands Philharmonisch Orkest hier gehad voor zo’n middag, maar ook het Prentenkabinet van het Rijksmuseum, een tijdschriftredactie, reclamebureaus en zelfs een groep tandartsen. Die waren vooral benieuwd hoe we hun boortjes gebruiken als etsnaalden.”

Zo’n middag of avond dient nog weleens ter motivatie of teambuilding: posters drukken bijvoorbeeld met opmonterende teksten die dan ten kantore kunnen worden opgehangen. ‘Be natural, creativity will follow’ meldt er een van een groep Amerikanen in kloeke zwarte kapitalen waarbij ‘creativity’ in rood olijk met omgekeerde letters staat te dansen. Of ‘Leave each day with pride’ met het laatste woord cursief kronkelend van trots.

Dan zijn er de individuele cursussen : naar keuze letterzetten, houtsnede, boekbinden, linoleumsnede of etsen. Een voorafgaande introductiecursus helpt keuzen te maken. Men werkt met kleine groepjes van maximaal zes deelnemers.

Affiches overal in de stad

Tussen de mooie oude honingkleurige letterkasten en de opmaaktafels hangen overal in de ruimte de druksels van cursisten. Corine Elemans zelf drukte met forse houten kapitalen op een A3-vel, Eberhard van der Laan indachtig: ‘Wees lief voor de stad’. Het werd een hit: uiteindelijk kwamen er tweehonderd affiches die je in de stad overal kunt tegenkomen.

Bijzonder is het werken met een uniek fenomeen: de houten ‘deelletters’ oftewel houten blokjes met een deel van een letter die in twee of drie drukgangen, elk in een andere kleur, tezamen de gehele letter opleveren. Ze zijn ontwikkeld door de typograaf Mark van Wageningen die er eind maart een tweedaagse cursus mee geeft, daarbij uitvoerig de werking, contrasten en hiërarchieën van kleuren behandelend. ‘Bixa’ heeft de ontwerper zijn font genoemd; in lood is het er ook, dan heet het Ziza. Ook de Libanese en in Amsterdam wonende Lara Captan ontwierp samen met GWA een nieuwe letter: een houten Arabische letter.

Het gaat prima met de cursussen, zegt de coördinator. „En de boekbindcursussen zijn niet aan te slepen: alles zat al snel vol tot aan de zomer en hebben daarom extra beginnerscursussen ingepland.” Overigens hoeft een cursus van zes dagen niet het einde te zijn van het drukplezier: een strippenkaart voorziet in vijf of tien voortzettingen.

Drukklup Junior

Ach, en dan de vrolijke Drukklup Junior. Iedere eerste zaterdag van de maand verzamelt zich een handjevol kinderen tussen de 8 en 12 jaar in de knusse drukkerij om hun fantasieën uit te leven: een tientje voor een ochtend of een middag.

„Wat zij maken is het mooiste in de hele werkplaats”, zegt Corine Elemans en zij haalt een pakket allerdierbaarste druksels tevoorschijn. „Kijk, dit is van een doodgewone placemat die we bij de Action hebben gekocht; ingeïnkt geeft die een wat gruizig kleurvlak waarop ze met sjablonen allerlei figuren hebben gedrukt, prachtig toch?” Tja, dit hoeft in een galerie inderdaad niet te misstaan.

Op 16 en 17 maart is weer het jaarlijkse ‘Werkman Weekend’ waar met alle materialen, ook uitgestanste sjablonen, experimenten worden aangemoedigd, zoals de vermaarde Groningse drukker/kunstenaar H.N. Werkman ze deed. En wel op een echte kniehevelpers uit 1850, zoals de meester zelf gebruikte. Gastdocent is dan Ewald Spieker, typograaf, vormgever, Werkman-kenner bij uitstek en specialist in het gebruik van houten letters en stansvormen.

GWA Grafische Werkplaats Amsterdam , Molukkenstraat 200. Werkman Weekend 16 en 17 maart: deelnemers experimenteren zelf met alle beschikbare materialen. Color & Type 29 en 30 maart: werken met kleur, typografie en letterpress. Summerschool: vier dagen lang workshops in de zomervakantie. Meer workshops op de website. www.grafischwerkcentrumamsterdam.nl