Hoelang houdt het pact om Franco te vergeten nog stand?

Zap Duizenden geroofde kinderen zijn in Franco-getrouwe gezinnen geplaatst. Maar deze misdaden bestaan niet voor de Spaanse staat, sinds in 1977 het vergeetpact werd aangenomen. De documentaire The Silence of Others is ontluisterend.

Maria Martín op de plaats waar haar moeder in de jaren dertig werd vermoord. Beeld: VPRO
Maria Martín op de plaats waar haar moeder in de jaren dertig werd vermoord. Beeld: VPRO

Ik had de mild euforische stemming van de woensdag (VIER-ÉÉN!) natuurlijk kunnen vasthouden door na het warme bad van de Ajax-eucharistieviering in De Wereld Draait Door lekker de volle negentig minuten van Real Madrid-Ajax terug te kijken. De televisie-actualiteit leidde me echter naar een ander Spanje. Oók een Spanje dat een nederlaag leed, zij het geen sportieve nederlaag, maar een morele.

Die nederlaag behelst het onvermogen van de Spaanse staat om meer dan veertig jaar na de dood van dictator Franco in 1975 recht te doen aan de slachtoffers van zijn regime.

Lees ook Een selfie met Franco – nu het nog kan

Ik zag de zeer oude Maria Martín – een archetypische, in een zwarte jurk geklede Spaanse bejaarde – zich met haar rollator vanuit haar dorp naar de provinciale weg begeven. Eenmaal daar aangekomen, bindt ze een bosje bloemen aan de vangrail en wijst ze op het asfalt. Daaronder ligt haar moeder. Tijdens de burgeroorlog werd ze vermoord door de franquisten, omdat ze een ‘rode’ was. Haar dochter heeft nauwelijks nog een stem. Ze klaagt aan op fluistertoon. Maar deze misdaden bestaan niet voor de Spaanse staat, sinds in 1977 een algehele amnestiewet werd aangenomen. Het ‘pacto del olvido’, het vergeetpact, zou het land richting toekomst helpen.

Vergeten, echter, is meer iets voor daders dan voor slachtoffers. De woensdag door de VPRO uitgezonden documentaire El silencio de otros (The Silence of Others in de Nederlandse programmaoverzichten) van Almudena Carracedo en Robert Bahar is ontluisterend.

Behalve Maria Martín komt nog een stoet slachtoffers van Franco voorbij. Een man die in Madrid onder het raam kan staan van ‘Billy el Niño’ (Spaans voor Billy the Kid) die hem in de gevangenis martelde. Een oude vrouw die probeert te ontdekken in welk massagraf haar vermoorde vader precies ligt. Een vrouw wier baby na de geboorte werd meegenomen. Dood, vertelden ze haar, maar nergens is een overlijden geregistreerd. Duizenden geroofde kinderen zijn zo in Franco-getrouwe gezinnen geplaatst.

De oud-premiers Aznar en Rajoy komen aan het woord, alsmede koning Felipe. We moeten geen oude wonden openhalen, zeggen zij – alsof het hún wonden zijn. De helden van El silencio de otros zijn de Spaanse advocaten (van het sociale, slechtgeklede soort) die sinds 2010 samen met een Argentijnse rechter proberen de schuldigen toch voor het gerecht te krijgen. In Buenos Aires desnoods. Misdaden tegen de menselijkheid kunnen immers overal ter wereld worden berecht.

Staten zijn soms beter in daderzorg dan in slachtofferzorg

Justitie in Madrid stribbelt op alle mogelijke manieren tegen, met succes. Ook na acht jaar wordt ‘Billy el Niño’ niet vervolgd. Inmiddels hebben we al beelden gezien van de verdorde bloemen die Maria Martín aan de vangrail bond. Tegen het einde van de film zien we hoe de kist van de vrouw haar graf in zakt. Ze had daar zo graag met haar moeder gelegen, zegt Maria’s dochter, die de juridische strijd voortzet. Om haar hals hangt nu een portretje van de grootmoeder die ze nooit heeft gekend.

Lees ook ‘Franco’s erfenis: leven in verkeerde tijdzone’ van onze correspondent Koen Greven

Voor wie denkt dat de beschamende omgang met een oorlogsverleden uniek is voor het bezuiden de Pyreneeën gelegen deel van de Europese Unie, waren er eerder op de avond in Andere tijden (VPRO/NTR) nog wat aardige details over de Drie van Breda.

Die Duitse oorlogsmisdadigers – die meenden niets misdaan te hebben – waren in de jaren zeventig in de gevangenis de enigen met een eigen televisie. Ook ontvingen ze zakgeld en kerstpakketten van de Bondsrepubliek. Staten zijn soms beter in daderzorg dan in slachtofferzorg.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.