Bekvechten over van alles, behalve over de provincie

Lijsttrekkersdebat Tijdens het eerste debat voor de Provinciale Statenverkiezingen ging het weinig over thema’s die de provincies aangaan.

De fractievoorzitters tijdens de pauze van het RTL-verkiezingsdebat in de Rode Hoed.
De fractievoorzitters tijdens de pauze van het RTL-verkiezingsdebat in de Rode Hoed. Foto Bart Maat/ANP

Het was het eerste landelijke televisiedebat voor de Provinciale Statenverkiezingen, maar dat zou je bijna vergeten. De landelijke fractievoorzitters voerden het woord, en de gekozen stellingen hadden bijzonder weinig te maken met provinciale politiek.

Vooral de derde stelling bij het RTL debat – ‘De politiek moet tradities als Zwarte Piet en vuurwerk beschermen’ – leidde tot fikse confrontaties. Hoewel de fractievoorzitters zelf ook constateerden dat het best raar is om in maart over Sinterklaas en Oud en Nieuw te debatteren, hield dat ze niet tegen om te bekvechten. Alleen Lodewijk Asscher (PvdA) weigerde bij het debat in de Rode Hoed in Amsterdam zijn rode of groene lamp in te drukken. „Het is potdorie 7 maart”, zei hij. „Dit slaat nergens op. Op 20 maart gaat het over de Provinciale Staten en de Eerste Kamer.” PVV-leider Geert Wilders riposteerde dat het juist gaat „over onze cultuur, en wie wij zijn”.

Vooraf waren ze nog alleraardigst tegen elkaar, toen ze bijna twintig minuten lang op een kluitje in de hal moesten wachten voor ze de zaal in mochten. Omringd door journalisten, fotografen en draaiende camera’s stonden ze quasi-nonchalant met elkaar te kletsen. Toen Wilders zich iets later bij zijn collega’s voegde, grapte CDA-leider Sybrand Buma: „Nou Geert, wij staan hier dus lekker ontspannen!” Zijn houding liet echter het tegenovergestelde zien. Thierry Baudet van Forum voor Democratie zonderde zich duidelijk af van de groep.

Dijkhoff favoriet mikpunt

Baudets optreden werd nauwlettend gevolgd: voor de FvD-leider was het de eerste keer dat hij deelnam aan een landelijk verkiezingsdebat. Dat gold overigens ook voor Rob Jetten (D66) en Klaas Dijkhoff (VVD). Lilian Marijnissen (SP) voerde vorig jaar in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen debatten, maar is ook nog relatief onervaren.

Tijdens het debat ging het er zo nu en dan stevig aan toe. Naast debatten over vier stellingen (over klimaat, publieke sector, tradities en immigratie), waar steeds vier fractievoorzitters met elkaar in discussie gingen, konden de politici elkaar ook uitdagen voor een-op-eendebatten. Dijkhoff was het favoriete mikpunt van de avond. Wilders, PvdA-leider Lodewijk Asscher én Marijnissen richtten zich rechtstreeks tot de VVD-fractievoorzitter. Eigenlijk wilde Wilders premier Rutte uitdagen, zei hij. „Oh, die is er niet? Dan zijn assistent maar.” Het CDA en GroenLinks kozen elkaar als tegenstander, maar tot echt knallende discussies leidde dat niet.

Aan het RTL-debat mochten de fractievoorzitters van de acht grootste partijen in de peilingen deelnemen. Zo viel regeringspartij ChristenUnie buiten de boot, en mocht FvD, die met slechts twee zetels in de Tweede Kamer zit, wél deelnemen. Baudet mocht spreken over het klimaat en immigratie, twee van de belangrijkste thema’s deze campagne, waarop hij zich nadrukkelijk probeert te profileren. Aanvankelijk mopperde hij nog dat de anderen hem steeds in de rede vielen, maar na de eerste pauze had hij zijn strategie aangepast en liet hij zijn opponent Jesse Klaver (GroenLinks) nauwelijks nog één woord uitspreken. Toen die hem daarop aansprak, zei Baudet van zijn concurrenten geleerd te hebben.

Lees ook: Dit zijn alle factchecks van het RTL-debat

Enige vrouw

Jetten had zich duidelijk goed voorbereid, hij had veel verhalen in zijn hoofd gestampt en stelde zich aanvallend en dominant op – soms iets té. Marijnissen maakte er gebruik van dat ze de enige vrouw was van het gezelschap: ze refereerde aan haar mannelijke collega’s als „de pakken”. Erg sterk kwam de SP-leider nog niet over. Ze leek vaker dan de anderen te haperen en in haar een-op-eendebat met Dijkhoff, over failliete ziekenhuizen en marktwerking in de zorg, slaagde ze er niet in om het hem moeilijk te maken.

VVD’er Dijkhoff bleef ontspannen, ondanks alle aanvallen. Doordat de rest zich zo op hem richtte, leek het af en toe wel de grote Dijkhoff-show. Aan het eind van het debat pakte hij opzichtig de rol van de grootste regeringspartij door het laatste woord aan coalitiegenoot Jetten te geven. „Doe er wat leuks mee.” Samen deden Dijkhoff en Jetten een oproep aan de oppositie om na de verkiezingen samen te werken. Fel debatteren is leuk, maar als de coalitie zijn meerderheid in de Eerste Kamer verliest zullen er nieuwe vriendschappen gesloten moeten worden.

Update (8 maart 2019): dit artikel is na eerste verschijning geüpdatet met informatie over de laatste delen van het debat en de nabeschouwing.

    • Lamyae Aharouay
    • Barbara Rijlaarsdam