In Utrecht wordt alleen over de fiets in superlatieven gesproken

Provincie-identiteit Utrecht is de meest gemiddelde provincie van Nederland en heeft een onduidelijk imago. Fietsers moeten daar nu verandering in brengen.

Het drukste fietskruispunt van Nederland met 28.000 fietsers per dag.
Het drukste fietskruispunt van Nederland met 28.000 fietsers per dag. Foto Rien Zilvold

De uitspraak ‘Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’ is volgens de overlevering grootgemaakt in Utrecht. In de provinciehoofdstad werd het songfestivalliedje Als het om de liefde gaat geproduceerd, in 1972 gezongen door het duo Sandra en Andres. Daarin staan de regels: ‘Hé, moet ik origineel zijn / of is dat nog te vroeg? / Doe jij maar gewoon / Da’s gek genoeg.’ Een paar jaar later kwam het gezegde in de Van Dale. Het duo deed het best goed en werd vierde. Net geen podiumplaats, net zoals Utrecht, met 335.000 inwoners de vierde stad van Nederland.

Als het verkeerslicht op rood gaat, worden de wielen tot stilstand gebracht. Sommigen piepen metalig, maar de meesten stoppen zonder geluid te maken. Vijf meter, tien meter, zestig, soms haalt de rij tijdens de spits wel honderd meter. Twee fietsen dik, drie als mensen toch haastig naar voren steppen. Iedere ronde zijn er twee, hooguit drie mensen die zich losmaken van de colonne richting station Utrecht Centraal. De inhalers gaan via de stoep, langs de Bijenkorf, en sluiten vooraan weer aan.

Niemand die er iets van zegt.


De voordringers zijn echt geen kwade bonken met vuurspuwende ogen: er is een jonge vrouw met een roze rugtas en een kleurige streepjestrui, een twintiger met pluizig bruin haar, een man van zestig met een teckel in zijn krat.

Drukste fietskruispunt

Het is spitsuur en dit kruispunt, St. Jacobsstraat-Vredenburg, is het drukste fietskruispunt van Nederland. Over dit pad en dat aan de overkant rijden dagelijks 28.000 fietsers. In het midden een busbaan, vanaf hier gezien ligt muziekcentrum TivoliVredenburg links en het station daarachter. Forenzen op ‘stationsbarrels’, studenten op Swapfietsen, de goedkope huurfietsen met het blauwe wiel, recreanten op luxe elektrische rijwielen, racefietsers, en slechts af en toe een bakfiets – daarvoor is het hier misschien te hectisch.

Peter van Bekkum, voorzitter van de Utrechtse Fietsersbond, zit aan één van de ronde tafeltjes in café Het Gegeven Paard, met uitzicht over het drukste fietspad van heel Nederland. „Eigenlijk is er is niet zoveel te zien. Het gaat bijna nooit mis.”

Over Utrecht, zowel de provincie als de stad, wordt maar weinig in superlatieven gesproken. In een interview met het AD noemde stadsschrijver Ronald Giphart Utrecht onlangs een „wereldse provinciestad”. Hij stelde de bloemlezing Stad van zachte idioten (2017) samen, waarin Utrecht naar voren komt als een „ingetogen en ongrijpbare” stad.

Wijlen dichter Ed. Hoornik beschrijft de stad in zijn gedicht Utrecht met bescheiden trots:

Al ben ik klein, ik ben het middelpunt

Ik geef het weerbericht, ik sla de munt

Bestijg de Dom; blik rond.

Ge zult beamen: er komen nergens zoveel wegen samen

Verkleinwoord

„De Utrechter verkleint zichzelf”, zegt historicus en schrijver van de Utrechtse Canon Anne Doedens. „Luister naar Utereg me Stadsie, het lied van Herman Berkien. Stadsie, een verkleinwoord.” De oorsprong daarvoor kun je deels vinden in het verleden, zegt hij. „Al sinds de Middeleeuwen wordt er van alle kanten gebied van de provincie afgeknabbeld.”

De bisschop raakte voortdurend zijn grenzen kwijt aan de graaf van Holland, die op expansie uit was. „In Utrecht zelf hadden de gilden een grote macht. Besturen in de stad was problematisch voor de bisschop.”

Rond 1720 is geprobeerd om een gracht te graven van Utrecht naar Spakenburg om de provincie te verbinden met de toenmalige Zuiderzee en de stad meer relevantie te geven. Niet gelukt. Weer een deuk in het ego. In 2013 wilde Ronald Plasterk (toen PvdA-minister van Binnenlandse Zaken) de provincie nog opheffen en samen laten gaan met Noord-Holland en Flevoland.

„De stad en de provincie staan bol van gekke tegenstellingen”, zegt Doedens. „Er is een universiteitsstad met een universiteit waar Descartes ooit optrad, maar het blijft altijd dat kleine, onduidelijke imago houden. Eindhoven, de vijfde stad van Nederland, is braincity, maar wat is Utrecht?”

Ton van Rietbergen, economisch geograaf aan de Universiteit Utrecht en publicist over Utrecht, weet het wel. „Utrecht is alles.” Hij noemt de rurale gemeenten, de Heuvelrug versus het poldergebied, het wegzinkende veen in het noorden, het rivierengebied. „Utrecht is Nederland in het klein.”

Meest gemiddelde provincie

Utrecht, de op één na kleinste van de twaalf provincies (Flevoland is iets kleiner), ligt midden in het land. Gekeken naar de cijfers is het de meest gemiddelde provincie van Nederland, berekende NRC al eens. Het percentage autochtonen in Utrecht (78,9 procent) verschilt bijvoorbeeld nauwelijks van dat percentage in heel Nederland (78,6 procent). Het aantal gehuwden als percentage van de hele bevolking is er het meest gemiddeld met 47,3 procent. En de Utrechtse huishoudens wijken met een gemiddelde van 2,2 personen nauwelijks af van de landelijke doorsnee van 2,18.

Om het station heen bewegen grote clusters fietsers, die naarmate ze dieper de wijken in trekken volume verliezen of verdwijnen in de fietsenstalling op het centraal station, die met 12.500 plekken de grootste ter wereld moet worden. Sinds de opening in 2017 is het met 7.500 plekken al de grootste van Nederland.

Bijna onopgemerkt voltrekt zich in dat normale Utrecht een vervoersrevolutie. De infrastructuur voor het normaalste vervoermiddel van Nederland is er zowat tot kunst verheven. Misschien was het te verwachten, van de stad die in 1885 het allereerste fietspad van Nederland voortbracht. Rijke mensen wilden op zondag flaneren op hun hoge fiets met houten frame en houten, met ijzer beslagen, wielen. Dat moest gebeuren in een van de meest welvarende straten van Utrecht.

De Burgemeester Reigerstraat was in 1996 de eerste fietsstraat van Nederland – door aanpassing van de drukke winkelstraat had de fietser voortaan voorrang en kon ook het tempo bepalen. Het project bleek zijn tijd ver vooruit. Onder druk van winkeliers ging de eerste fietsstraat roemloos ten onder. Maar het plaveide wel de weg voor de tientallen fietsstraten die er, vooral de laatste vijf jaar, bij zijn gekomen.

De Utrechter is de actiefste fietser van Nederland. Ongeveer 45 procent van álle verplaatsingen gaan op de fiets, terwijl dat in de rest van Nederland een kwart is, blijkt uit metingen van de Fietsersbond. Logisch: de provincie is zo klein, dat de afstanden tussen plaatsen vaak prima te doen zijn. De meeste mensen zijn bereid om 7,5 kilometer af te leggen op hun fiets, daarna pakken ze sneller de auto. Met de elektrische fiets wordt al snel een afstand van 15 kilometer afgelegd. Die kan in een kleine provincie als Utrecht veel veranderen, zegt Van Bekkum, die zelf eens per week naar zijn werk in Amersfoort fietst. Een tocht van 25 kilometer. Wel op een normale fiets trouwens, want een elektrische daar begint de hardcore fietser niet lichthartig aan.

E-bikes

De verkoop van e-bikes steeg in 2018 met meer dan 40 procent, maakten Bovag en de Rai vorige week bekend. De gemiddelde verkoopprijs van een nieuwe fiets lag in 2017 op 734 euro, dankzij de duurdere elektrische fiets steeg dat naar 1.207 euro. In Utrecht kan een aanzienlijk deel van de bevolking zo’n fiets wel betalen: terwijl de provincie in veel gevallen een doorsnede van Nederland lijkt, is het gemiddelde inkomen met 26.500 euro per jaar het hoogst van heel Nederland.

De provincie wil Utrechters stimuleren om niet alleen binnen dorpen en steden te fietsen, maar ook tussen de verschillende plaatsen. Daarom wordt nu gewerkt aan ‘snelfietspaden’, brede wegen met weinig stoplichten.

„Provincie en stad Utrecht zijn een soort laboratorium geworden”, zegt Peter van Bekkum. Ook daarom stond de stad in een door fietsliefhebbers serieus genomen wedstrijd van adviesbureau Copenhagenize de afgelopen jaren twee keer in de top drie ven beste fietsstad ter wereld.

utrecht fietsstad fietspad malibaan foto rien zilvold
utrecht fietsstad foto rien zilvold

De betonnen antiterreurblokken op de Neude zijn tijdens de spits het domein van wachtende Utrechtse maaltijdbezorgers. Die met de blauwe vierkanten box is op zijn rug is van Deliveroo, groen is Uber Eats en de oranje is van Thuisbezorgd.

Bliep, bliep, bliep.

De telefoon van Ruben Gorseman. Bericht van zijn opdrachtgever. Ribsfactory wil een maaltijd laten bezorgen op de Croeselaan. „Negeer.” Die aanvraag swipet hij weg. „Het is nu te fucking chaotisch.”

Het ritje zou 5 euro opleveren, 2 euro minder dan op een rustiger tijdstip. „Omdat er nu óók heel veel maaltijdbezorgers aan het werk zijn.” Ruben, die sinds anderhalf jaar door Utrecht fietst, wacht tot de ergste drukte over is, zo tegen zessen. Dan gaat hij weer aan de slag.

Utrecht is de eerste stad die experimenteerde met ‘uitschakelproeven’: een test waarbij fietsstoplichten worden uitgezet zodat de fietser niet hoeft te wachten.

Ruben wijst. „Kijk dan, die auto’s gaan heel voorzichtig.” Op dit kruispunt zijn de verkeerslichten drie jaar geleden uitgeschakeld, als eerste van Nederland. Het is een succes, zegt Van Bekkum van de Fietsersbond. „Fietsers kunnen zich sneller verplaatsen en er zijn niet meer ongelukken gebeurd.” Als het aan de groene gemeenteraad ligt, wordt de auto nog meer uit het centrum verbannen en wordt de fiets verder op de troon gehesen.

Een man in een zwarte Volkswagen Golf komt vast te staan tussen overstekende fietsers die zijn overtocht negeren.

Ruben: „Utrecht is van de fietser.”

Correctie 07/03: In een eerdere versie stond dat Utrecht de laatste jaren twee keer is verkozen tot fietsstad van de wereld. Dat klopt niet: Utrecht stond een keer op nummer twee (2017) en een keer op nummer drie (2015). De ‘megaprovincie’ zou niet gaan bestaan uit Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht, zoals in een eerdere versie van dit verhaal stond, maar uit Noord-Holland, Flevoland en Utrecht.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.