Het geuzenvaasje

Ewoud Sanders

Lang geleden hoorde ik tijdens een huwelijksdiner hoe het bruidspaar door een oom werd toegesproken over het wel en wee van het huwelijksbootje. Het kwam erop neer dat hij het echtpaar toewenste dat ze samen stevig de helmstok zouden blijven vasthouden. Tot nu hadden ze de wind mee gehad, maar onvermijdelijk zou er tegenwind opsteken en dan zouden zij in woelige baren terecht kunnen komen. Het zou dan zaak zijn om de ergste klippen te omzeilen, enzovoorts, enzovoorts.

Ik herinner me deze speech omdat ik even dacht dat het een grap was – dat de oom bij wijze van parodie zoveel mogelijk clichés bij elkaar had geveegd. Maar hij bleek het te menen en iedereen was opgelucht toen hij, minstens tien nautische beeldspraken verder, eindelijk het anker liet zakken.

Ik moest aan die speech denken toen ik afgelopen zaterdag in een reportage van Nieuwsuur Mark Rutte een vaasje zag beschilderen bij een bedrijf in Putten dat Delfts aardewerk produceert. Zoals bekend schreef Rutte in december in een brief aan het Nederlandse volk: „Ik zie Nederland als een vaasje, dat we met 17 miljoen gewone en bijzondere mensen vasthouden.” In die brief stelde hij ook dat hij zich verantwoordelijk voelt om het vaasje vast te houden. En dat hij voorbeelden kent van samenlevingen waar ze het vaasje hebben laten vallen. En dat je zo hard aan het vaasje kunt trekken dat het stuk gaat.

Een metafoor hoeft niet realistisch te zijn, maar wel helder en overtuigend. Bij alle neuzen dezelfde kant op kun je je iets voorstellen, maar bij zeventien miljoen mensen, op dit hele kleine stukje aarde, die gezamenlijk één teer vaasje vasthouden – dat is net zo weinig overtuigend als alle Nederlanders samen in een bootje achter één helmstok. Rutte werd dan ook weggehoond om deze wankele beeldspraak. Tommy Wieringa noemde hem in deze krant „een povere stilist met malle beeldspraken in plaats van echte gedachten”.

Je zou denken: je likt je wonden en verzint iets beters. Maar dat is niet de reflex van politici, zeker niet bij de VVD. Nadat Klaas Dijkhoff ervan was beschuldigd dat hij in de Tweede Kamer te veel proefballonnen opliet, nam hij revanche door op een VVD-bijeenkomst lachend vijfhonderd blauwe proefballonnen op te laten met daarop zijn eigen portret. Het vaasje van Rutte is door de VVD inmiddels uitgeroepen tot „symbool van Nederland”. Dijkhoff overhandigde onlangs een flink exemplaar aan de zogenoemde ‘nekvel-docent’: door een leerling de klas uit te zetten had deze man zich een echte doener getoond en de VVD-slogan luidt „Leve de doeners”. De vaas als geuzenpenning.

De VVD steekt Ruttes vaasje steeds verder omhoog vanuit het idee dat het er uiteindelijk om gaat dat er over je wordt gepraat: positief of negatief. Rumour around the brand heet dat in reclamejargon. Daarom begon Rutte de campagne voor de Provinciale Statenverkiezingen in die Puttense aardewerkfabriek. Hij zei dat een gelijmde vaas met hier en daar barsten ook best mooi kan zijn, maar dat hij graag zou voorkomen dat het vaasje breekt en dat zijn exemplaar nog moet worden afgebakken.

Voor metaforen geldt één gouden regel: gij zult er niet te lang op voortborduren, want dan slaat de verveling genadeloos toe. Bij gewone én bijzondere mensen.

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders
    • Ewoud Sanders