Michael Haneke, meester van de oorvijg

Achtergrond Michael Haneke verzamelde zijn scenario’s in een lijvig boek. Ook op papier blijven films als ‘Das weiße Band’ en ‘Funny Games’ verontrustende en spannende vertellingen.

Michael Haneke
Michael Haneke Foto Sascha Steinbach/EPA

Bezoekers van het filmfestival van Cannes konden in 2012 een man en vrouw die al een respectabele leeftijd hadden bereikt innig hand in hand over straat zien lopen. Dat tafereel was om twee redenen opmerkelijk: hoeveel mensen lopen na een lang huwelijk nog steeds hand in hand? En kwam daar echt Michael Haneke met zijn echtgenote voorbij? Hij was toch de strenge meester van de negatieve utopie als brute provocatie, de glazige pessimist die met sadistisch genoegen de toeschouwer confronteert met de leegte, hardheid en onleefbaarheid van de consumptiemaatschappij? Die Haneke?

Ja, dezelfde. Haneke (1942) was zeven jaar geleden in Cannes met zijn schitterende ouderdomsdrama Amour. Na Das weiße Band won hij daarmee zijn tweede Gouden Palm op rij en later volgde nog een Oscar.

Het script van Amour valt nu terug te lezen in een kolossaal nieuw boek. In Die Drehbücher zijn de dertien filmscenario’s verzameld die Haneke in de afgelopen dertig jaar schreef; samen goed voor 1.328 bladzijden dundruk. Dat is verplichte kost voor iedereen die zich verder wil verdiepen in de belangrijkste filmmaker van onze tijd.

Eerlijk gezegd blijft van alle scenario’s in Die Drehbücher van Amour als leeservaring het minste over. Haneke schreef natuurlijk een razend knap script. Maar zonder de twee briljante hoofdrolspelers van de film, Jean-Louis Trintignant en Emmanuelle Riva te kunnen zien, gaat er toch veel verloren. Maar voor de meeste scenario’s van Haneke geldt het tegenovergestelde. Ook op papier zijn de films van Haneke verontrustende, provocerende en spannende vertellingen.

De focus verschuift uiteraard als je de films leest in plaats van ziet: van de beelden naar de dialogen. Dan valt meer op hoe sterk die altijd zeer beknopte dialogen zijn: ogenschijnlijk alledaagse, banale gesprekken die toch zwanger zijn van betekenis en suggestie. Haneke schrijft in een stijl die valt te omschrijven als ‘gewapende neutraliteit’.

Eigenlijk wordt er niet zoveel gezegd en blijft het belangrijkste vaak onuitgesproken. Maar ondertussen weet hij toch een heel dwingende, onderhuidse atmosfeer op te roepen; vaak een atmosfeer van angst en dreiging. Het geweld van Funny Games, zijn meest extreme en beruchte film, zit evenzeer in de sadistische dialogen als in de schokkende geweldsuitbarstingen die Haneke gebruikt om de gemakkelijke consumeerbaarheid van geweldsbeelden aan de kaak stellen.

Nog een reden om zijn films te lezen: Hanekes films zitten vol met kleine, terloopse momenten die toch van groot belang zijn. Een van zijn belangrijke thema’s is dat we veel minder zien dan we denken te zien en veel minder weten dan we denken te weten. Dat is een van zijn belangrijke verwijten aan de massamedia: vragen zijn vaak al drie keer beantwoord, nog voordat ze goed en wel zijn gesteld. Hanekes films maken zulke eenvoudige en snelle antwoorden welbewust onmogelijk. Nalezen op papier helpt om dieper in de betekenis van zijn films door te dringen.

In werkelijkheid zijn de films van Haneke nooit zo koud en sadistisch geweest als zijn reputatie zou doen vermoeden. Sociale verkilling, onverschilligheid en gevoelloosheid zijn inderdaad wezenlijke elementen van zijn radicale maatschappijkritiek. Daarin betoont hij zich een ijverig lezer van het werk van Theodor Adorno, die de afgestudeerde filosoof Haneke diep heeft beïnvloed. Dat is al zo vanaf zijn eerste film voor de bioscoop Der siebente Kontinent en gaat door tot en met zijn meest recente film Happy End.

Maar Haneke werkt altijd met contrasten. Zijn films bevatten ook momenten van toenadering, openheid en kwetsbaarheid. In veel van zijn films komen kinderen voor die – hoewel zelf niet vrij van schuld – een levende aanklacht vormen tegen de wereld die de volwassenen hebben gemaakt.

Doodsvijand

Vals sentiment is daarentegen zijn doodsvijand. Dat is het domein van de massacultuur, die hij – alweer in navolging van Adorno – scherp veroordeelt. Mediakritiek is een constante in zijn werk: van het voortdurende, afstompende televisienieuws in Der siebente Kontinent tot de Franse oorlogsfotograaf die goedbedoeld, maar feitelijk zinloos werk verricht in Code inconnu.

Code inconnu was Hanekes eerste film in Frankrijk – al zijn scenario’s schrijft hij overigens eerst in het Duits. De film vormt een scharnierpunt in zijn oeuvre. In Code inconnu laat Haneke voor het eerst meer complicaties van de empirische, echte wereld toe. Hij werkt minder duidelijk met een gereduceerd ‘model’ (zijn eigen term) van de werkelijkheid. Dat maakt zijn latere werk subtieler, gelaagder en genuanceerder. In Code inconnu schetste hij een gefragmenteerd beeld van het leven in Parijs, van vluchtelingen en bedelaars op straat tot en met de gevestigde burgerij.

Haneke heeft een uitgesproken voorkeur voor gefragmenteerde, open vertellingen waarin altijd veel te raden blijft; zelfs in zijn meest classicistische films (Das weiße Band, Amour). Ook dat heeft weer iets te maken met Adorno en diens afwijzing van alles verklarende, volledig sluitende filosofische systemen (‘Het geheel is het onware’). Door strategisch werken met elementen van het genre van de thriller weet Haneke de kijker – ondanks de versnippering – toch bij de les te houden.

Zijn meest recente film Happy End blijkt diep verweven te zijn met Flashmob; een daarvóór geplande internationale co-productie die er niet is gekomen. Een deel van het scenario hergebruikte hij voor Happy End. Interessant is dat beide scenario’s nu zijn opgenomen in Die Drehbücher.

Dat geldt ook voor het scenario voor Der Kopf des Mohren, dat hij schreef voor een andere regisseur (Paulus Manker). In die film krijgt een laborant de kolder in zijn kop. De man is panisch voor een milieuramp en bouwt zijn flatwoning om tot een zelfvoorzienende boerderij. Met zijn manie vernietigt hij zichzelf en zijn gezin.

Der Kopf des Mohren eindigt met een citaat van de Duitse dichter Lessing: „Gelooft u mij: wie door bepaalde zaken zijn verstand niet verliest, heeft geen verstand om te verliezen.” Dat citaat bevat de hele Haneke in een notendop.

Michael Haneke: Die Drehbücher. Hoffman und Campe, 1.328 blz., 54 euro.