Na de Brexit moet Ierland weer vrienden worden met VK

Ierland De Ieren vermaken zich met de Brexit-chaos, maar uiteindelijk hebben ze de Britten hard nodig.

Noord-Ieren vrezen dat het geweld bij een harde grens met Ierland weer terugkeert.
Noord-Ieren vrezen dat het geweld bij een harde grens met Ierland weer terugkeert. Foto’s Merlin Daleman

In de vensterbank van een Dublins café, niet ver van het rugbystadion, lag onlangs een oude krant. „Dear England, sorry voor de afgelopen twee jaar van pijn, lijden en vernedering. Nog 798 jaar en we staan gelijk.” Gebbetje van het Ierse gokhuis Paddypower, in aanloop naar de rugbywedstrijd Ierland-Engeland. De eerste invasie van het Ierse eiland gesteund door Engelse vorsten stamt al uit de Middeleeuwen, Ierland verloor de wedstrijd, maar de sneer is raak: de Ieren kijken met stiekem plezier naar de chaos die het Brexit-referendum in het Verenigd Koninkrijk veroorzaakt.

Deze week zal de Britse premier Theresa May het opnieuw moeilijk krijgen in Brussel. Wederom zal ze proberen wijzigingen te regelen voor de noodoplossing die de grens tussen Ierland en Noord-Ierland onzichtbaar houdt na de Brexit. De kans dat ze een aanpassing regelt waardoor de Britten eenzijdig onder de noodoplossing uit kunnen, zoals geëist door hardliners binnen haar partij, is verwaarloosbaar klein. Waarschijnlijker: op 12 maart legt May een Brexit-deal voor aan het Lagerhuis die identiek is aan het akkoord dat in januari werd weggestemd.

Hoe daar vanaf de overzijde van de Ierse Zee naar gekeken wordt? „Ieren zijn gewend aan meningsverschillen met Britten. Kijk maar naar de Troubles”, zegt Ben Tonra, hoogleraar internationale betrekkingen aan University College Dublin. „Toch was er altijd een zekerheid: de Britse politiek had de strategie op orde. Nu hebben we te maken met incoherent beleid van een schizofrene politiek.”

Als zaken fout lopen, zal de grens eruitzien zoals twintig jaar geleden

Leo Varadkar, premier Ierland

De Ieren en de Britten zouden de Ieren en Britten niet zijn als de verhoudingen niet vele malen complexer zijn dan Schadenfreude. Zoals Ierse en Britse families door de eeuwen heen over elkaars eilanden zijn uitgewaaierd, zo zijn de twee regeringen met elkaar verbonden: inclusief oud zeer, niet uitgesproken verwachtingen en wisselende machtsverhoudingen.

Smokkel voorkomen

De Brexit is een Britse creatie. Maar zolang Dublin niet akkoord gaat met een oplossing voor de Ierse grens, blijft de dreiging van een No Deal-Brexit reëel. Dat betekent economische schade voor de Britten en Ieren en een terugkeer naar een harde grens op het Ierse eiland. Daar zitten Dublin en Londen niet op te wachten.

Voor de Ierse premier Leo Varadkar is terugkeer naar een harde grens onacceptabel. Een zichtbare verdeling van het eiland druist in tegen de Ierse verenigingswens, die grondwettelijk is vastgelegd.

Toch dreigt een No Deal als Varadkar voet bij stuk houdt. Als de Britten uit de EU treden zonder akkoord, wordt de grens op het Ierse eiland een harde buitengrens van de EU. Om smokkel via de nieuwe Europese achterdeur te voorkomen, zullen controles nodig zijn. „Als zaken fout lopen, zal de grens eruitzien zoals twintig jaar geleden”, aldus Varadkar. Hij waarschuwde voor douanecontroles, camera’s, fysieke infrastructuur en de mogelijke aanwezigheid van politie en leger. „Het probleem in de context van de Ierse politiek en geschiedenis is dat die dingen doelwit worden. We hebben al een bepaald niveau van geweld gezien.”

Varadkar doelt op de autobom die in januari afging voor het gerechtsgebouw in Londonderry, de Noord-Ierse stad aan de grens. De politie vermoedt dat een radicale Republikeinse splinterbeweging achter de aanslag zit. De resten gesmolten staal en kunststof op het natgeregende asfalt van Bishop Street in Londonderry bewijzen de vrees dat de vrede op het spel staat meer dan theoretisch is.

Ierse diplomaten zijn gefrustreerd. Decennialang is er samengewerkt aan vrede. Na 1998, het jaar van het Goede Vrijdagakkoord, behandelden Londen en Dublin elkaar als bondgenoten met gedeelde EU-belangen (voor vrijhandel, sceptisch over defensiesamenwerking). Het staatsbezoek van koningin Elizabeth in 2011, de eerste keer dat een Britse monarch overkwam na de Ierse onafhankelijkheid, markeerde de normalisering. „Daarom doet het pijn. De handelwijze van de Britse regering verraadt meer dan onwetendheid over het vredesproces”, zegt hoogleraar Tonra. „Het is een afwijzing van de positiviteit van de afgelopen decennia.”

Juist omdat de Britse politiek Ierland belast met een eventuele No Deal-Brexit, hoeft Varadkar de schuld niet op zich te nemen als hij weigert een compromis te sluiten. „Dat Ieren de dupe zijn van Brits handelen, zit in ons collectief geheugen. De keerzijde is voor Varadkar erger. Als hij akkoord gaat met een compromis is het einde loopbaan”, zegt de hoogleraar.

Nick Timothy, de voormalige topadviseur van Theresa May, opperde onlangs in The Daily Telegraph dat de crisis opgelost kan worden als Ierland bij de EU blijft, maar uit de Europese douane-unie treedt en samen optrekt met het VK. „Dit beschermt Ierse consumenten en bedrijven: de Republiek importeert meer uit het VK dan vanuit ieder andere EU-lidstaat”, schreef Timothy. Hij heeft een punt. De Ierse economie krijgt een klap bij een No Deal. De centrale bank verwacht dat de groei 4 procentpunt lager uitvalt.

Voorbereidingen om de dreigende economische klap op te vangen vindt de Ierse regering prima, maar weinig maakt Ieren bozer dan suggesties van Britse politici dat ze hun eigen belang ondergeschikt moeten maken aan Londen. De verwachting in Tory-kringen dat de Ieren sidderen is gebaseerd op een achterhaald beeld van de Ierse economie en maatschappij. Ierland is geen streng katholieke, rurale en arme maatschappij meer. Ieren zijn gemiddeld rijker dan Britten. Ierse wegen in betere staat dan Engelse. Dublin bruist.

Onheil van No Deal

Er zijn eigenlijk twee Ierse economieën, zegt Alan Barrett, directeur van het Economic and Social Research Institute in Dublin. „Je hebt de oorspronkelijk Ierse bedrijven, actief in bijvoorbeeld de bouw en landbouw, die gericht zijn op uitvoer. De helft van hun export gaat naar het VK. Zij zullen hard getroffen worden”, zegt Barrett. „De andere helft van de economie bestaat uit de aanwezigheid van buitenlandse multinationals. Zij zullen blijven. En je ziet dat door de Brexit meer banken en bedrijven overkomen.”

Apple, Paypal, investeringsmaatschappijen, advocatenkantoren en accountants zullen de Ierse economie schragen, verwacht Barrett. Ze blijven omdat ze profiteren van een Engelstalige beroepsbevolking, een gunstig belastingstelsel en lidmaatschap van de Europese interne markt. Die modernisering en internationalisering van de Ierse economie zorgen ervoor dat premier Varadkar weigert gegijzeld te worden door de Britse dreiging van het naderende onheil van No Deal.

Dublin voelt zich ook gesteund door de overige 26 EU-lidstaten. Zij maken duidelijk: Dublin bepaalt of er een deal komt over de grens op het Ierse eiland.

Lees ook dit interview met dé douane-adviseur van de Brexiteers Hans Maessen: ‘De Brexit-deal is douanetechnisch broddelwerk’

Daarmee maakt de EU goede sier in Ierland. De Ieren hebben een geschiedenis van euroscepsis — ze verwierpen meerdere Europese verdragen in referenda — maar de EU is nu ongekend populair. Uit peilingen blijkt dat meer dan 90 procent van de Ieren bij de EU wil blijven. En toch is er onzekerheid in Dublin: als puntje bij paaltje komt, blijft die steun? „Als Angela Merkel spreekt over de Brexit timet men in Dublin de pauzes tussen haar woorden om de solidariteit te meten”, zegt Tonra.

De twijfel heeft te maken met de kwetsbaarheid van een klein land in een EU waar de grootste ideologische bondgenoot, het VK, wegvalt. Ierland is bang slachtoffer te worden van Frans-Duitse belangen: kiezen zij niet liever een compromis over de backstop dan de Europese economie beschadigen, zeker nu continentale groeicijfers tegenvallen.

De recente geschiedenis is een les voor Ierland. Toen in 2010 de Ierse economie overeind gehouden moest worden met een miljardenlening van de EU en het Internationaal Monetair Fonds, stond de Europese Centrale Bank niet toe dat de banken die Ierse schuld bezaten een verlies namen. Dat zou te veel onrust veroorzaken, en de druk op zwakke Duits en Franse banken doen oplopen.

De Ierse staat en bevolking moesten de klappen zelf opvangen. „Dat werd de ECB enorm verweten”, zegt econoom Barrett. Als gevolg is er altijd dat beetje twijfel over de Europese instellingen. „Stel dat Ierland een economische klap krijgt door de Brexit, gaat de EU dan eisen dat wij de strenge begrotingsregels handhaven? Of mogen wij de teugels laten vieren? Nu solidariteit prediken is fantastisch, maar komt de EU ons straks tegemoet?”

De Ierse regering houdt voet bij stuk, beweren diplomaten. Toch willen de Ieren het liefst dat er snel een akkoord komt over het uittredingsakkoord. Dan kunnen de gesprekken verder. Dan kunnen de Britten verder onderhandelen met de EU over samenwerking na de Brexit. Politicoloog Tonra: „Zodra deze bittere pil achter de rug is, zul je een draai van 180 graden zien. De Ieren zijn de beste vriend van de Britten als het gaat om de toekomstige relatie. Dublin zal bij de EU lobbyen om toe te staan dat de Britten zo nauw mogelijk verbonden blijven met de EU.”

De Britten blijven belangrijk. Tonra: „Na de Brexit zullen de Britten een manier zoeken om invloed uit te oefenen op Europese wetgeving. Die lobby kan voor een belangrijk deel via de Ieren lopen. Omgekeerd kunnen de Ieren signalen opvangen in Brussel voor de Britten.” De Ierse statuur in de EU zal ook na de Brexit deels bepaald worden door de verwantschap met het Verenigd Koninkrijk.