Hoop op deal Trump en Kim blijft leven

Nucleaire ontwapening Na de mislukte top tussen de VS en Noord-Korea werpt de Zuid-Koreaanse president Moon zich op om het gesprek vlot te trekken.

Amerikaanse gevechtshelikopters in een VS-kamp in de Zuid-Koreaanse stad Pyeongtaek.
Amerikaanse gevechtshelikopters in een VS-kamp in de Zuid-Koreaanse stad Pyeongtaek. Foto YONHAP/AFP

De topontmoeting tussen de Amerikaanse president Donald Trump en de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un in Hanoi leverde helemaal niets op, niet eens een gemeenschappelijke afscheidslunch. Toch moeten beide landen verder met elkaar, en de wil daartoe lijkt er aan beide kanten nog steeds te zijn. Alleen: hoe moet dat dan?

Er meldt zich meteen al een bemiddelaar. De Zuid-Koreaanse president Moon Jae-in stelde maandag dat hij zich actief gaat inzetten om de onderhandelingen tussen de Verenigde Staten en Noord-Korea zo snel mogelijk weer vlot te trekken. Moon is er alles aan gelegen om het vredesproces niet als een nachtkaars te laten uitgaan.

Dat is niet alleen omdat anders zijn kans op herverkiezing sterk zou verkleinen, maar ook omdat de toenadering tot Noord-Korea vooral op zijn initiatief tot stand is gekomen. Die is als het ware zijn kind. Moon zit ook te springen om een verlichting van de internationale sancties tegen Noord-Korea. Alleen dan kan er een begin worden gemaakt aan alle mooie samenwerkingsprojecten die de twee Korea’s met elkaar op stapel hebben staan, zoals een regelmatige onderlinge treinverbinding.

Lees ook het NRC-commentaar over de mislukte top

Op de achtergrond ziet China de mislukking misschien wel als een geschenk. Trump en de Chinese president Xi Jinping ontmoeten elkaar waarschijnlijk later deze maand. Zij willen dan een deal sluiten die een einde maakt aan de handelsoorlog. Net als bij Kim zal ook die overeenkomst vooraf waarschijnlijk niet volledig dichtgetimmerd zijn. Voor Xi kan het aanbod om te helpen Noord-Korea weer aan tafel te krijgen een mooie extra troef zijn.

„Het is voor China ook een kans om invloed uit te oefenen nog voordat er een complete overeenkomst tussen Noord-Korea en de VS op tafel ligt”, zegt Cheng Xiaohe, hoogleraar aan de faculteit Internationale Studies van de Renmin Universiteit in Beijing.

‘Kans van eens in duizend jaar’

De Noord-Koreaanse onderminister van Buitenlandse Zaken Choe zei vorige week in een uitzonderlijke, nachtelijke Noord-Koreaanse persconferentie in Hanoi dat Trump en de VS „een kans hadden gemist die maar eens in de duizend jaar voorbij komt” en dat Kim „misschien de wil om te onderhandelen was verloren”.

Toch ontstak Noord-Korea niet meteen weer in bommen- en granatenretoriek. Volgens Trump zou Noord-Korea bovendien hebben toegezegd om niet opnieuw te beginnen met nucleaire en rakettesten. Dat is aannemelijk, want hervatting zou Noord-Korea niet nader tot zijn doel brengen: een einde aan de sancties.

Opvallend was hoe Trump Kim ook na afloop van de top nog steeds niet wilde afvallen, zelfs niet in het geval van Otto Warmbier. Dat is de Amerikaanse student die in Noord-Korea een propagandavaantje stal. Hij werd gevangengezet en waarschijnlijk gemarteld. Noord-Korea leverde hem in vegetatieve toestand aan de VS uit, waar hij kort daarna stierf.

Toen een journalist in Hanoi vroeg of Trump met Kim over Warmbier had gesproken, zei hij: „Hij zegt tegen me dat hij er niet vanaf wist, en ik geloof hem op zijn woord.” De ouders van Warmbier namen daar openlijk aanstoot aan. Er ontstond veel commotie, maar Trump kwam niet op zijn woorden terug. „Natuurlijk hou ik Noord-Korea verantwoordelijk”, zei hij in een tweet. Maar Kim zelf hield hij buiten schot.

Complete deal

Beide leiders hebben zichzelf en hun eigen overredingskracht waarschijnlijk overschat. Kim hoopte een opheffing van de belangrijkste sancties te kunnen ruilen tegen een gedeeltelijke ontmanteling van zijn nucleaire faciliteiten, Trump hoopte een complete deal te maken waarbij Kim in één keer al zijn kernwapens opgaf in ruil voor opheffing van de sancties.

Misschien hadden beiden als er meer tijd was geweest een compromis kunnen bereiken: Trump die iets meer ontmanteling van nucleaire faciliteiten kreeg, Kim die iets minder opheffing van sancties accepteerde.

Maar dat was wel heel lastig geweest. Yongbyon, de nucleaire faciliteit die Noord-Korea aanbood te ontmantelen, is toch al verouderd en waarschijnlijk weinig functioneel. Sluiting zou weinig afdoen aan de capaciteit om nucleair materiaal en kernwapens op andere locaties te produceren.

Misschien zou Trump het aanbod nog wel willen accepteren om zo succes te kunnen claimen, maar zijn minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo is te goed bekend met de nucleaire faciliteiten van Noord-Korea om zich met Yongbyon te laten afschepen.

De zwaarste sancties

Trump stelde na de top dat Kim opheffing van alle sancties eiste. Niet waar, zei Noord-Korea op zijn persconferentie. Het ging alleen om de sancties die vanaf 2016 waren ingegaan. Dat zijn volgens Noord-Korea de sancties die de economie en de bevolking het meeste schaden.

Noord-Korea heeft gelijk dat het alleen opheffing van die sancties eiste. Dat is later ook van Amerikaanse kant bevestigd. Maar heel veel maakt het niet uit: de sancties die gelden vanaf 2016 zijn namelijk de echt zware sancties. Ze verbieden onder meer de levering van energie aan Noord-Korea. Eerdere sancties gaan alleen over wapens en zaken die voor wapenproductie gebruikt kunnen worden.

Als de VS op het voorstel waren ingegaan, hadden ze de belangrijkste sancties weggegeven in ruil voor een verouderde nucleaire faciliteit. Inderdaad een slechte deal.

Er was dus wel degelijk nog een diepe kloof te overbruggen, maar volgens hoogleraar Chen Xiaohe was die niet onoverbrugbaar. Hij denkt dat de top vooral mislukte door tijdgebrek. „Er is wel een basis gelegd die het mogelijk maakt om verder te onderhandelen”, vindt Cheng.

Ook Trump lijkt dat te denken, of in elk geval te hopen. „Dit was geen weglopen zoals je opstaat en wegloopt. Nee, dit was heel vriendelijk. We hebben handen geschud.”