Michael Jackson en het ongemak bij de dader-artiest

Essay Luisteren naar Michael Jackson was al lang ongemakkelijk. Maar wanneer gaat een artiest in de ban? Kindermisbruik? Vrouwenmishandeling? Moord? Weerzin gaat vaak hand in hand met fascinatie.

Michael Jackson met de familie van Wade Robson (linksonder). Beeld uit Leaving Neverland.
Michael Jackson met de familie van Wade Robson (linksonder). Beeld uit Leaving Neverland. HBO

Moeten we onze platen van Michael Jackson gaan verbranden, nu hij in de documentaire Leaving Neverland wordt beschuldigd van kindermisbruik? Radiozender BBC 2 heeft zijn muziek alvast in de ban gedaan. Kunnen we nu nog wel onbevangen genieten van klassiekers als ‘Thriller’, ‘Beat It’ en ‘Billy Jean’?

Het korte antwoord is: Ja. Gewoon blijven draaien, die platen. Jacksons grote betekenis voor de popmuziek heeft niets te maken met wat hij thuis in zijn neo-rococo-bed uitvoerde. Buiten zijn grote schare fans stond Jackson (1958-2009) al jaren bekend als een verminkte freak. Dat hij op zijn eigen Pleasure Island – het helse pretpark in Pinocchio – de ziel uit verdwaalde jongens zoog, komt niet als een verrassing. „It’s been my fate to compensate/ for the childhood I’ve never known.” Brr. Als je van zijn muziek wilde genieten, moest je de gedachte aan de musicus al zoveel mogelijk uitschakelen.

Lees ook de recensie van de documentaire: Leaving Neverland toont de complexiteit van kindermisbruik

Kennis over het privéleven van de kunstenaar kan inzicht geven in zijn kunst, maar de kunst staat uiteindelijk los van de schepper. Natuurlijk, de man dient zich netjes te gedragen, zoals we dat van ieder mens verwachten, maar als hij dat niet kan opbrengen, moet dit geen invloed hebben op de perceptie van zijn kunst. Nergens staat dat de kunstenaar een goed mens moet zijn. We kunnen genieten van de schilderijen van Caravaggio, de gedichten van Achterberg en de blues van Leadbelly, ook al zijn het alledrie moordenaars. Weggooien van hun werk is zonde. En als ze maar lang genoeg dood zijn, valt dat privéleven toch wel weg; in ieder geval de morele verontwaardiging erover. Van Homeros en Shakespeare weten we ook niet meer of ze hun vrouw sloegen.

Kempi is veroordeeld voor meerdere misdrijven, waaronder mensenhandel.

Clemens Rikken/Hollandse Hoogte

In praktijk blijkt dit niet altijd houdbaar. Zeker sinds de #MeToo-beweging is de gebruikelijke reflex van het publiek om de gevallen artiest het werken onmogelijk te maken, via bijvoorbeeld een boycot, of door druk uit te oefenen op de opdrachtgevers, die vrezen voor imagoschade. Omdat fans van het werk doorgaans ook de kunstenaar erachter bewonderen, wordt deze een ster, wiens privéleven wordt meegenomen in de aanbidding. Sterren zijn heiligen der laatste dagen wier levens ons als voorbeeld strekken. Dat vereist een onberispelijk imago. Als ze de fans daarin teleurstellen, willen deze terugslaan.

Geloofwaardigheid speelt hierin ook mee. Je kijkt toch anders naar de kunst. ‘Pretty Young Thing’, ‘Give in to me’, ‘You’re not alone’ – liedjes van Michael Jackson die een andere lading krijgen. Komiek Bill Cosby kun je niet meer serieus nemen als goedmoedige komiek sinds hij is veroordeeld voor seksuele geweldpleging. Cineast Woody Allen: nooit vervolgd, twijfelachtige aanklacht; toch kijk je nu anders naar zijn autobiografisch getinte films. Oud, babbelziek mannetje dat op jonge mooie vrouwen valt; is dat nog grappig?

Barokcomponist Gesualdo vermoordde zijn vrouw en haar minnaar. .

Dit alles geldt vooral voor uitvoerende kunstenaars. Een schrijver of schilder gaat meer schuil achter zijn werk, maar acteurs en musici verschijnen zelf op het scherm of op het podium. Dan is het lastiger om kunstenaar en privépersoon te scheiden. Na beschuldigingen over seks met minderjarige meisjes is het Amsterdamse concert van r&b-zanger R. Kelly afgelast. En hoe had dat ook gemoeten? Wel gaan voor de muziek, maar tussendoor niet voor hem klappen?

Het cultureel kapitaal aangetast

We houden niet alleen van de kunst om de verstrooiing en de schoonheidsbeleving. Kunst behoort, zo stelt de Franse socioloog Pierre Bourdieu, tot ons culturele kapitaal: onze kunstsmaak definieert wie wij willen zijn voor de buitenwereld, en tot welke groep we behoren. Als je dan een praktiserend pederast in de platenkast hebt staan, kan dat jouw culturele kapitaal aantasten. Daarnaast: door werk van een gevallen kunstenaar te kopen, ben je medeplichtig. Je steunt hem, en draagt bij aan zijn rijkdom en roem. Terwijl juist die rijkdom en roem maakten dat de gevallen kunstenaar zich onaantastbaar voelde, en jarenlang zijn goddelijke gang kon gaan.

Edgar Allan Poe trouwde toen hij 27 was met zijn nichtje van 13.

De kunstenaar kan ook profiteren van zijn misdaden. We houden van kunstenaars die aan de zelfkant leven en dit verwerken in hun ‘authentieke’ werk. Drugs en geweld kunnen hun achtergrondverhaal verrijken. Het romantische idee van de bohemien met street cred is hardnekkig. Wanneer een barokkoor madrigalen van Gesualdo zingt, zal het programmaboekje altijd vermelden dat de componist zijn vrouw en haar minnaar vermoordde. Artistiek talent zou verbonden zijn met waanzin en onaangepast gedrag. Meer voor de hand liggend is dat te veel adoratie karakterbedervend is.

In sommige genres is de romantische mythe van de bohemien sterker dan in andere: bij blues- en hiphopartiesten vinden we het niet gek als er een misdaad op het cv staat. Bluesman Leadbelly (moord, zware mishandeling) trad op in een gestreept gevangenispak. Dat vond zijn witte, linkse publiek spannend en authentiek. De meervoudig veroordeelde Nederlandse rapper Kempi – hij heeft onder meer een 16-jarig meisje gedwongen tot prostitutie – kon ondanks dat vijf keer gezellig aanschuiven bij De Wereld Draait Door.

Lees ook het interview met de regisseur: ‘Michael Jackson heeft zich kunnen verdedigen toen hij nog leefde’

Moord is minder erg

Er zit wel hiërarchie in de misdaden. Drugsbezit vinden we niet zo erg. Voor roofovervallen, moord en doodslag – vooral als het een crime passionel is – willen we ook nog wel een oogje dichtknijpen. Maar vrouwenmishandeling en seksueel misbruik, vooral van kinderen, zijn onvergeeflijke zonden.

Dat laatste is betrekkelijk nieuw. Huiselijk geweld en misbruik werden lange tijd als privé-aangelegenheid beschouwd. Tolerantie jegens seks met kinderen was zelfs onderdeel van de seksuele revolutie van de jaren zestig, zeventig. Trouwen met een minderjarige (Edgar Allan Poe, R Kelly, Jerry Lee Lewis) is in de VS nog altijd toegestaan, onder voorwaarden. Maar inmiddels staat seks met kinderen bovenaan de lijst van doodzonden, waar we zoveel mogelijk over willen weten. Weerzin gaat hier hand aan hand met fascinatie. In haar essaybundel On Michael Jackson stelt Margo Jefferson dat andere vormen van kindermishandeling – verwaarlozing, geweld – veel vaker voorkomen, maar dat we daar nauwelijks in geïnteresseerd zijn.

In die hiërarchie van zonden lijken seksistische, racistische of homofobe uitspraken welhaast nog schadelijker voor de artiest dan criminele handelingen. Dat de Nederlandse rapper Boef is veroordeeld voor grove snelheidsovertredingen en het beledigen van politieagenten, vinden we niet zo erg. Maar dat hij twee vrouwen die hem een lift gaven, uitschold voor ‘kech’ (hoer) vinden we dan weer niet kunnen.

Leaving Neverland (VPRO), vrijdag 8 maart, NPO3, 20.05-0.005u. Janine Abbring presenteert een voor- en nabeschouwing.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.