Recensie

Recensie Media

Leaving Neverland toont de complexiteit van kindermisbruik

Leaving Neverland De nieuwe documentaire over Michael Jackson, Leaving Neverland, is een diepgravende beschouwing over kindermisbruik.

Michael Jackson met de toen tien jaar oude James Safechuck. Foto Dave Hogan/Getty Images
Michael Jackson met de toen tien jaar oude James Safechuck. Foto Dave Hogan/Getty Images

In de documentaire Leaving Neverland verklaren Wade Robson en James Safechuck dat popster Michael Jackson (1958-2009) hen als kind heeft misbruikt. De twee voormalige protegés van Jackson reconstrueren hoe de relatie met Jackson tot stand is gekomen, en vertellen over het misbruik, dat de levensloop van twee families blijvend heeft beïnvloed. Hoe is het mogelijk dat hun ouders gaandeweg alle grenzen lieten varen? Hoe creëerde Jackson omstandigheden waarin een ongekende intimiteit tussen een minderjarige zoon en een volwassen man mogelijk was? Naast de onvermijdelijke schuldvraag komen de gevolgen van grooming , misbruik en trauma in de documentaire op een aangrijpende manier naar voren.

Lees ook dit interview met regisseur Dan Reed: ‘Michael Jackson heeft zich kunnen verdedigen toen hij nog leefde’

Er valt veel af te dingen op de vier uur lange documentaire. De film heeft meer weg van een getuigenis dan een journalistiek onderzoek. De Britse regisseur Dan Reed stelt de herinneringen en gevoelens van Robson, Safechuck en hun moeders centraal en geeft, op een oude verklaring van Jackson en zijn advocaat na, geen ruimte voor een weerwoord. Veel toegewijde fans vinden dit onbestaanbaar. Robson en Safechuck getuigden eerder dat Jackson ze niet had aangeraakt. De erven van Jackson eisen voor de rechter van tv-zender HBO een schadevergoeding van honderd miljoen dollar. Ze noemen de film een ‘roddelblad-karaktermoord’ en een ‘openbare lynchpartij’. Zij benadrukken dat Jackson in 2005 is vrijgesproken voor ontucht met een minderjarige. Robson en Safechuck zouden alleen maar uit zijn op geld. Geen gekke conclusie, gezien de vergoeding van 1,2 miljard die Robson in 2013 van de erven heeft geëist. Ook Safechuck kwam met een postume aanklacht. Beide zaken werden door de rechter niet in behandeling genomen omdat de termijn voor de beschuldigingen was verlopen.

Meer nog dan een antwoord op de schuldvraag behandelt Leaving Neverland de complexiteit van kindermisbruik; vooral als het gaat om de loyaliteit van de kinderen die worden misbruikt, en hoe moeilijk het is om zich hiervan los te maken. De twee beschuldigers en hun naaste familie krijgen in diepgaande interviews de ruimte om herinneringen op te halen.

Even oud als Thriller

In het eerste deel gaat de film terug naar de jaren tachtig en negentig. Met kinderfoto’s, filmbeelden, geluidsfragmenten en (te veel) drone-beelden van de huizen waarin Safechuck en Robson opgroeiden, krijgen we een kijkje achter de voordeur van twee gezinnen. De Australische Wade Robson heeft hetzelfde geboortejaar als Jacksons album Thriller (1982) .

We zien de vijfjarige Robson Jacksons bewegingen nadoen . Hij wordt door zijn oudere broer en zus getypeerd als verlegen, maar hij leeft helemaal op als hij danst op Jacksons muziek. Zijn moeder meldde hem aan voor een danswedstrijd en Robson wint een felbegeerde prijs; een ontmoeting met de King of Pop. Twee jaar later wordt de familie uitgenodigd op Neverland, Jacksons gigantische landgoed met een pretpark in de achtertuin . De moeder van Robson vertelt hoe het gezin opging in de mythe die Jackson daar had gecreëerd. „Alles was verlicht, er waren overal bloemen en mooie meren. Alsof het rechtstreeks uit een sprookjesboek kwam.” Overtuigd van Jacksons belofte om het danstalent van hun zoon verder te ontwikkelen vertrouwden Robsons ouders Jackson en hun zoon steeds meer afzonderlijke ruimte toe.

Ook de moeder van James Safechuck vertelt dat ze ‘starstruck’ was toen Jackson toenadering zocht tot haar zoon. James ontmoette Jackson tijdens de opnames van een Pepsi-reclame, waarin hij een fan speelt die stiekem zijn kleedkamer binnenglipt. Na deze ontmoeting ontstond er een intensieve vriendschap tussen de familie Safechuck en Jackson. De popster belde dagelijks en kwam regelmatig bij de familie over de vloer. De moeder: „Ik zag Jackson als mijn eigen zoon. Het was een groot kind.” Ook bij James vervaagden de grenzen al snel. „Het was alsof ik met een vriend van mijn eigen leeftijd omging. Het voelde heel natuurlijk.”

Wanneer gaat een artiest in de ban? Lees ook dit essay: Het ongemak van de dader-artiest

Wade Robson beaamt dit. Hij voelde zich bijzonder door de speciale aandacht die hij kreeg van de superster, en op een bepaalde manier hield hij van hem. Regisseur Reed wekt de suggestie dat Jackson zich hiervan bewust was, en zijn imago als volwassen kind bewust inzette om moeders in te palmen en hun kinderen te gebruiken.

Zowel Robson als Safechuck vertellen dat Jackson hen leerde dat ze met aanrakingen hun genegenheid voor hem konden laten zien. Dat ging steeds verder. Jackson zat aan hun genitaliën, en bevredigde zichzelf terwijl ze voorovergebukt voor hem gingen staan en hun anus lieten zien. Volgens Robson was er ook sprake van orale seks: „Voor zover een penis van een volwassen man met de mond van een zevenjarig jongetje te rijmen valt.” Ze oefenden met zo snel mogelijk hun kleren aantrekken. Safechuck vertelt heel specifiek in welke ruimtes op de Neverland-ranch hij seksuele handelingen verrichtte. Hij werd beloond met gouden ringen. Voor de camera opent hij een sieradendoosje. „Tegen degene in de winkel zeiden we dat we iets voor de vriendin van Michael uitzochten.”

Media-evenement

Jackson is een van de grootste popsterren aller tijden, en dus groeit de uitzending van de documentaire uit tot een media-evenement, inclusief demonstraties van fans en nagesprekken van Oprah Winfrey (in de VS) en hier Janine Abbring. De rustige, genuanceerde documentaire leent zich slecht voor een mediacircus. En het is jammer dat in de ruis eromheen de schuldvraag overheerst. Na het zien van de film blijft er iets anders hangen dan de vraag wie er gebaat is bij een postume lastercampagne. Leaving Neverland is een diepgravende beschouwing over kindermisbruik, de loyaliteit die kinderen voelen jegens de daders, en hoe misbruik slachtoffers kapotmaakt en families uiteenscheurt.