Californische universiteiten spelen ruzie met Elsevier op

Wetenschappelijke uitgeverijen De University of California vindt de abonnementen van Elsevier te duur en zegt ze op. Volgen meer academische instituten?

De biomedische bibliotheek van de universiteit van San Diego, onderdeel van de University of California. Hier zijn Elsevier-publicaties niet meer beschikbaar.
De biomedische bibliotheek van de universiteit van San Diego, onderdeel van de University of California. Hier zijn Elsevier-publicaties niet meer beschikbaar. Foto Mike Blake/Reuters

De University of California heeft er genoeg van.

Na maanden van onderhandelingen maakte het onderwijsinstituut vrijdag bekend dat het zijn abonnementen op academische publicaties van uitgeverij Elsevier niet zal verlengen. De twee partijen zijn het niet eens geworden over de voorwaarden voor zogenoemde open access-publicaties: artikelen die na publicatie voor de hele wereld beschikbaar zijn, en niet alleen voor instanties met een abonnement.

De hoog aangeschreven Californische universiteit is de grootste onderwijsinstelling ooit die na onderhandelingen besluit om geen abonnement af te sluiten met de grootste wetenschappelijke uitgeverij ter wereld. Elsevier, met hoofdkantoor in Amsterdam, publiceert onder andere Cell en The Lancet, naast zo’n 2.500 andere titels. Het bedrijf maakt deel uit van de Britse RELX Group, het voormalige Brits-Nederlandse Reed Elsevier.

Lees ook: ‘De wetenschappelijke tak blijft gewoon in Nederland’

De breuk is een opvallende stap in de open access-discussie, die vooral de vraag oproept of andere universiteiten het voorbeeld van Californië zullen volgen. Wereldwijd liggen universiteitsbibliotheken regelmatig overhoop met grote wetenschappelijke uitgeverijen als Springer en Elsevier, die volgens hen exorbitante prijzen rekenen voor abonnementen. Zij pleitten vaak voor een model waarin de wetenschapper één keer de publicatiekosten betaalt, waarna het onderzoek publieke toegankelijk wordt. Wetenschap wordt immers ook vaak met publiek geld beoefend.

Geen abonnement afsluiten zien universitaire instellingen zelden als een optie, omdat belangrijke tijdschriften onmisbaar worden geacht voor onderzoek. Maar de University of California (250.000 studenten op 10 campussen, iets minder dan in Nederland) besluit nu de gok te wagen – en berooft Elsevier daarmee van een van haar grootste en meest prestigieuze klanten. Onder andere UC Berkeley en UCLA (Los Angeles) horen bij de University of California.

Het lukt de academische wereld slechts mondjesmaat om te tornen aan de hoge opbrengsten

In een uitgebreide verklaring schrijft de universiteit dat het in de onderhandelingen ervoor heeft gepleit dat alle publicaties tegen betaling publiek beschikbaar zouden zijn, maar dat Elsevier hier niet mee akkoord ging. De universiteit, die naar eigen zeggen 10 procent van het onderzoek in de Verenigde Staten uitvoert (ongeveer 3 procent wereldwijd), zou jaarlijks zo’n tien miljoen dollar kwijt zijn aan abonnementen.

Op een speciale webpagina legt het instituut uit hoe onderzoekers nieuwe publicaties van Elsevier kunnen lezen (tip 2: stuur de auteur een mailtje). Het gaat alleen om onderzoek dat na 2018 wordt gepubliceerd en een kleine hoeveelheid van de jaren daarvoor. Auteurs zouden wel nog mogen publiceren bij Elsevier, hoewel dit wordt afgeraden.

Hoge opbrengsten

De ruzie roept aloude vragen op over het verdienmodel van wetenschappelijke uitgeverijen. Een aantal uitgeverijen gaat inmiddels over op open access-publicaties, zoals Springer en Wiley, maar bij Elsevier gaat dat langzamer. Tegelijkertijd boekt dat bedrijf ook de hoogste opbrengsten: een bedrijfsresultaat van 942 miljoen Britse pond in 2018 (ruim 1 miljard euro).

Het lukt de academische wereld tot nu toe maar mondjesmaat om aan die hoge opbrengsten te tornen. Eerder zegden een aantal kleinere Duitse, Hongaarse en Zweedse instituten hun abonnementen op – naar eigen zeggen met relatief weinig problemen. Maar als meer grote, bekende universiteiten het voorbeeld van Californië volgen, kan dat gevolgen hebben voor Elsevier en RELX als geheel.

Dat lijkt ook een zorg van beleggers. Vrijdag daalde de koers van RELX met meer dan 7 procent. Dat was de slechtste dag van het doorgaans zeer stabiele aandeel sinds bijna een decennium. Maandag herstelde de koers zich slechts heel licht.

Een bron die bekend is met contracten van grote academische uitgevers zegt dat de actie van Californië onder andere belangrijk is omdat deze toont dat de open access-discussie niet alleen in Europa speelt. Uitgeverijen zouden in onderhandelingen als tegenargument regelmatig aanvoeren dat de kwestie buiten Europa minder leeft. Dat wordt nu moeilijker vol te houden. Bovendien zouden er regelmatig instituten zijn die twijfelen over een ‘exit’, maar daar vervolgens van afzien. Voor hen wordt het nu makkelijker om die stap te maken.

Al tientallen jaren wordt in de wetenschap gesproken over open access. Lees meer over de discussie: Open access , mooi! Maar hoe dan?

In Nederland onderhandelt de universiteitskoepel, de VSNU, op dit moment over de verlenging van het contract met Elsevier. In 2015 werd voor drie jaar een contract afgesloten met een bepaald percentage aan open access-artikelen, dat nu vernieuwd moet worden. Makkelijk ging dat toen niet: de VSNU staat bekend als een groot strijder voor open access, en vroeg tijdens de onderhandelingen onder andere aan Nederlandse redacteuren van Elsevier-tijdschriften om te overwegen hun functie neer te leggen.

Correctie (5 maart 2019): In een eerdere versie van dit artikel werd gesproken van het tijdschrift The Cell. Juist is Cell, zonder lidwoord. Dat is hierboven aangepast.