Archieven over omstreden oorlogspaus Pius XII gaan open

Vaticaan Heeft Pius XII de andere kant op gekeken toen de Holocaust aan de gang was, zoals sommige historici zeggen? Paus Franciscus stelt volgend jaar de archieven hierover open.

Paus Pius XII is er vaak van beschuldigd weinig te hebben ondernomen tegen jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Paus Pius XII is er vaak van beschuldigd weinig te hebben ondernomen tegen jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. Foto AP

Onder luid applaus van Joodse zijde heeft paus Franciscus maandag bekendgemaakt dat het Vaticaan sneller dan verwacht openheid zal bieden over een stuk oorlogsverleden vol vraagtekens. Volgend jaar gaan de archieven van Pius XII open, paus tijdens de Tweede Wereldoorlog en vaak beschuldigd van een lankmoedige houding tegenover de Holocaust.

„De kerk is niet bang voor de geschiedenis”, zei Franciscus. Katholieke en Joodse wetenschappers hadden er eerder bij het Vaticaan op aangedrongen de opstelling van Pius XII goed te onderzoeken voordat een proces wordt voortgezet naar diens zaligverklaring. Franciscus zei te hopen op goede evaluatie van de lofwaardige episodes en „ook van de momenten van serieuze moeilijkheden, moeilijke beslissingen, van menselijke en Christelijke prudentie, die sommigen kunnen aanzien voor terughoudendheid”.

Op 2 maart 1939 werd de Italiaanse kardinaal Eugenio Pacelli, in de jaren twintig nuntius (ambassadeur) in Duitsland en in de jaren dertig Secretaris van Staat, tot paus gekozen. Op 2 maart volgend jaar zullen de archieven opengaan. De eerste stap hiernaar is gezet in 2006, onder paus Benedictus. Die heeft opdracht gegeven al het materiaal over Pius XII op de verschillende plaatsen in het Vaticaan en op buitenlandse vestigingen bij elkaar te brengen. Daar is dertien jaar aan gewerkt.

Zeventig jaar

Verschillende Joodse organisaties hebben decennia lang aangedrongen op openheid. Pius XII is in 1958 overleden. In het verleden zijn archieven pas zeventig jaar na de dood van een paus openbaar gemaakt.

Pius XII is door verschillende historici verweten als paus weinig te hebben gedaan tegen de jodenvervolging en als Secretaris van Staat nooit duidelijk tegenover nazi-Duitsland te zijn gaan staan. Hij zou als paus katholieken en joden in door nazi’s bezette landen niet in gevaar hebben willen brengen door kritische uitspraken. Andere historici zeggen dat hij achter de schermen heeft geprobeerd joden te helpen, bijvoorbeeld door Italiaanse kloosters voor hen open te stellen.

Ook over de rol van Pius XII en van de katholieke kerk in het algemeen in de nadagen van de oorlog, toen veel nazi’s een veilig heenkomen zochten, zouden onderzoekers de Vaticaanse archieven willen raadplegen.

Vanuit Yad Vashem, het gedenkteken voor de Shoah in Jerusalem, werd het besluit van Franciscus maandagmiddag met instemming begroet. We hopen dat „onderzoekers volledige toegang krijgen tot alle documenten die in de archieven zijn opgeslagen”, aldus een verklaring. Dit moet leiden tot „objectief en open onderzoek en een veelomvattend discours over zaken die gerelateerd zijn aan de opstelling van het Vaticaan in het bijzonder, en de katholieke kerk in het algemeen, tijdens de Holocaust”.