Afrikaantje is goed maatje voor tomaat

Biologische bestrijding Als sierplant zijn ze wat oubollig maar met hun doordringende geur houden ze schadelijke insecten op afstand. Afrikaantjes zijn geknipt voor biologische teelt.

Botanische tekening van afrikaantjes.
Botanische tekening van afrikaantjes. Illustratie iStock

Met hun oranje bloemen vallen ze nauwelijks op tussen de tomaten: afrikaantjes. Toch spelen ze in moestuinen en kassen een belangrijke rol, door witte vliegen op afstand te houden. Biologen van de universiteit van Newcastle beschrijven deze week in PLOS ONE hoe de afrikaantjes dat precies doen: met de geur van citrus. In de bloembladeren zit limoneen – een stof die ook in hoge concentraties in schillen van sinaasappels, citroenen en mandarijnen zit, en voor de frisse geur ervan zorgt.

Witte vliegen (Trialeurodes vaporariorum), ook wel motluizen of kaswittevliegen genoemd, zijn millimetergrote insecten die zich voeden met het sap uit bladeren. Ze zijn berucht onder tuinders, omdat ze virussen kunnen overbrengen op onder andere tomaten en komkommers. Bovendien scheiden ze honingdauw uit, waardoor de fotosynthese in de plant afneemt en de groei van schimmels toeneemt.

Afrikaantjes vormen een geslacht binnen de composietenfamilie, waartoe bijvoorbeeld ook de paardenbloem en het madeliefje horen. Oorspronkelijk komen afrikaantjes niet uit Afrika, maar uit Midden-Amerika. De Spanjaarden introduceerden ze in Europa, en na een veldtocht van Karel V in Tunis, in 1535, werd de soort Afrikaanse bloem of tunisbloem genoemd.

Afrikaantjes worden al decennia gebruikt door boeren als biologisch bestrijdingsmiddel. Met duizenden tegelijk zie je ze soms op akkers staan, omdat ze óók geschikt zijn om de bodem vrij te houden van wortellesieaaltjes: parasitaire wormen die de wortels van landbouwgewassen als aardappelen, maïs en tarwe, en uiteindelijk zorgen voor afsterving van de plant. Daar is een andere chemische verbinding in de planten voor nodig: terthiofeen.

Met de geur van citrus verjaagt het afrikaantje schadelijke witte vliegjes in een tomatenkas

Dat limoneen afstotend werkt op witte vliegen, ontdekten de biologen in een laboratoriumexperiment. Eerst analyseerden ze de vluchtige stoffen rond de bloemen en bladeren van afrikaantjes. Limoneen bleek in de grootste concentraties voor te komen. Vervolgens ontwikkelden de onderzoekers speciale verstuivers met limoneen, waarmee ze de witte vliegen effectief uit de buurt van afrikaantjes én tomaten hielden. De kwaliteit van de tomatenoogst gaat er volgens de auteurs niet op achteruit. Vliegen zijn overigens niet de enige insecten die de geur onprettig vinden. Ook muggen blijven erbij uit de buurt: antimuggenmiddelen als citronella bevatten niet voor niets limoneen.

Gezelschapsplant

De afrikaantjes zijn dus geschikte gezelschapsplanten voor de tomaten, maar alleen als het aantal vliegen nog niet te hoog is. Als er al een plaag heerst, helpt het niet om de afrikaantjes alsnog als noodmaatregel te plaatsen – ze moeten er dus al vanaf het begin staan. Bijkomend voordeel is dat ze een extra nectarbron voor bijen en hommels in de kassen kunnen vormen, schrijven de onderzoekers. Tuinders die bang zijn dat de afrikaantjes gaan concurreren met tomaten om bestuivers, kunnen kiezen voor de kunstmatige verstuiver.

Omdat de witte vliegen niet doodgaan door de geur van limoneen, achten de auteurs de kans verwaarloosbaar dat ze er resistent tegen worden. Zou dat wel het geval zijn, dan zijn er nog andere planten in te zetten om de hoeveelheid witte vliegen te verminderen, zoals basilicum en Chinese kool. Die bevatten geen limoneen, maar zijn ongeschikt als voedselbron en dus als waardplant voor de vliegen. Door zulke ‘ongeschikte gastheren’ tussen de tomatenplanten te laten groeien, raken de witte vliegen in verwarring: uit ander onderzoek blijkt dat ze de tomatenplanten dan minder makkelijk vinden.

De onderzoekers keken ook of het hielp om juist ándere geschikte waardplanten tussen de tomaten te laten groeien (zoals courgette, meloen of zonnebloem), zodat de vliegen aan die soorten de voorkeur zouden geven. Dat mislukte: er kwamen alleen maar meer vliegen bij.