Ivf in Polen? ‘Werk van satan’

Poolse geboortepolitiek Landen in Midden-Europa voeren een beleid om bevolkingskrimp en vergrijzing tegen te gaan. In Polen met weinig succes. Er rust een taboe op onvruchtbaarheid, maar ook op ivf. „De priester zei dat hij deze zonde niet zou vergeven.”

Kasia en Kamil Wilk hebben een kinderwens. Kasia: „Ik denk niet dat ivf het werk van satan is. Het is het werk van God.”
Kasia en Kamil Wilk hebben een kinderwens. Kasia: „Ik denk niet dat ivf het werk van satan is. Het is het werk van God.” Foto Jan Rusek

Een van de weinige plekken waar Kasia Wilk troost vond als het haar allemaal te veel werd, was haar kerk in Gdansk. Ze reed de 35 kilometer over de deels onverharde modderweg van haar Poolse plattelandsdorp naar de havenstad om te bidden in een torenloos kerkje met rode dakpannen. Toen ze daar aan de priester opbiechtte dat zij en haar man Kamil, na jaren vergeefse hoop om zwanger te raken, met behulp van in-vitrofertilisatie probeerden een kind te krijgen, werd haar de deur gewezen. „De priester zei dat hij deze zonde niet zou vergeven. Dat ivf het werk van satan is.”

Haar kinderwens domineert al vijf jaar Wilks leven. Ontelbare medische onderzoeken heeft de 34-jarige achter de rug, diëten die zogenaamd haar vruchtbaarheid zouden bepalen, kuren die haar hormoonhuishouding op hol hebben doen slaan, kunstmatige inseminatie, en inmiddels twee mislukte ivf-pogingen. Bij elkaar opgeteld, berekent Kamil Wilk, hebben ze wel 80.000 zloty (bijna 20.000 euro) uitgegeven aan hun tot nu toe onvervulde verlangen. Veel geld, ondanks dat ze allebei fulltime werken, hij bij de plaatselijke riolering en zij voor een transportbedrijf.

Zeker zo taai is het sociale stigma dat in Polen rust op onvruchtbaarheid en in-vitrofertilisatie. Vragen van buren en familie over wanneer zij nu eens kinderen krijgt, vermijdt Kasia. En naar de kerk gaat ze niet meer. Ze ziet de Katholieke Kerk en haar invloed op de Poolse politiek nu als onderdeel van haar probleem.

Actieve geboortepolitiek

Verschillende landen in Midden-Europa voeren actieve geboortepolitiek om de krimp en vergrijzing van hun bevolking tegen te gaan. Eerder deze maand stelde de Hongaarse premier Viktor Orbán vrouwen die vier kinderen baren, levenslange belastingvrijstelling in het vooruitzicht. Jaroslaw Kaczynski, de leider van de Poolse regeringspartij PiS, beloofde ruim een week geleden dat hij dit verkiezingsjaar het populaire kinderbijslagprogramma ‘500 plus’ gaat uitbreiden. Binnenkort krijgen gezinnen niet pas bij hun tweede, maar al bij hun eerste kind 500 zloty (zo’n 125 euro) per maand van de staat.

Ik wil nóóit meer de vernedering van die ivf-procedure meemaken.

Het Poolse programma heeft tot nu toe niet het bedoelde effect. Zowel het geboortecijfer als de vruchtbaarheid is verder gedaald. Vrouwen in Polen krijgen gemiddeld 1,36 kinderen, binnen de EU een gedeelde laatste plaats met Roemenië. Hongarije, dat al eerder met leningen en schenkingen grote gezinnen aanmoedigde, doet het met 1,45 niet veel beter. Nederlandse vrouwen krijgen gemiddeld 1,78 kind.

Foto Jan Rusek

Irena Kotowska, demograaf aan de Warsaw School of Economics, is erg kritisch over de maatregelen van de regering. „Inkomen is maar één reden waarom mensen besluiten wel of geen kinderen te krijgen en hoeveel. Investeringen in goede zorg, onderwijs, opvang en flexibel werk voor beide ouders zijn bewezen effectiever dan een financiële beloning.” De speciale kinderbijslag zorgde voor een lichte toename in het aantal mensen dat besloot een tweede of derde kind te krijgen, zegt Kotowska. Maar het aantal vrouwen dat helemaal niet aan kinderen begint, stijgt in Polen sneller.

Ivf uit collectief zorgsysteem gehaald

Tegelijkertijd maakt de regering in Polen, dat religieuzer is dan de omringende landen, hulp bij onvruchtbaarheid steeds duurder en ingewikkelder. Drie jaar geleden werden alle vergoedingen voor reageerbuisbevruchting en de medicatie die daarbij hoort uit het collectieve zorgsysteem geschrapt. Uit cijfers van het ministerie van Volksgezondheid blijkt dat in de drie jaar dat het ivf-programma van de vorige regering liep, bijna 22.000 Poolse kinderen op die manier werden verwekt.

Kasia en Kamil Wilk voor hun woning. Foto Jan Rusek

„Dat de regering dit heeft gestaakt, laat zien dat haar beleid om de vruchtbaarheid en het aantal geboorten te stimuleren zich beperkt tot politiek en ideologisch gemotiveerde maatregelen”, zegt Kotowska. Onder de vorige, meer liberale regering werden behandelingen overigens niet volledig vergoed, en stellen van hetzelfde geslacht of alleenstaande vrouwen werden niet geholpen. Maar trajecten waren wel duizenden zloties goedkoper. Cruciaal in een land waar een gemiddeld inkomen zo’n 360 euro per maand is.

Wie er in Polen niet zelf naar op zoek gaat, hoort zelden iets over ivf. De voorlichting die er is, is afkomstig van commerciële klinieken en een enkele belangenvereniging. Als ivf in het nieuws komt, is het meestal negatief en zelfs malicieus. Zo zei een prominente Poolse jurist en priester in 2013 nog in een kranteninterview dat kinderen die geboren worden uit ivf, op hun gezicht een „tastbare groef hebben, die kenmerkend is voor bepaalde genetische defecten”.

Ivf-kind Antoni

In de zuidwestelijke stad Wroclaw dartelt het resultaat van een reageerbuisbevruchting in een zwart rompertje door de woonkamer van zijn ouders. Antoni, ruim twee jaar oud, heeft geen groeven of gezondheidsproblemen. Zijn moeder Kasia Politanska (36) wel, zij lijdt aan endometriose, een aandoening die natuurlijke zwangerschap belemmert. „Ik heb een soort littekens op mijn eierstokken en ongesteld zijn doet zo extreem veel pijn dat ik tegen de muren op vlieg”, zegt ze.

Ook deze Kasia wist al jong dat ze moeder wilde worden, maar dat een medisch traject de enige manier zou zijn. Een eerdere poging met haar ex slaagde niet, maar met haar man Marcin lukte het meteen.

Kasia komt uit een progressieve familie waarin de kerk en bijbehorende sociale druk een marginale rol spelen. Ze heeft niet alleen mazzel gehad dat de behandeling aansloeg, maar ook dat ze die kon ondergaan in een tijd dat die wel deels vergoed werd. Ze woont in een grote stad waar een andere partij aan de macht is en die het gat dat de landelijke regering laat vallen vanuit de gemeentekas aanvult. De gemeente moet zich niet bezighouden met medische zorg, maar met het dichten van gaten in de weg.

Happy few

„In vitro is voor beide kampen een politiek middel geworden”, zegt Marcin. Bovendien kan Kasia zich als advocaat met een eigen praktijk ivf makkelijk veroorloven. „Voor mij is het één zaak, maar andere mensen kan het een jaarsalaris kosten. ” Door het regeringsbeleid is in-vitrofertilisatie een luxeproduct voor de happy few. Iets wat net als abortus, ondanks een verbod, toch wel plaatsvindt, maar alleen bij mensen die het zich kunnen veroorloven.

Een nog groter schandaal vindt Politanska dat de overheid in plaats van in vitro een pseudowetenschappelijk programma van ‘naprotechnologie’ heeft opgetuigd. Deze uit Amerika overgenomen filosofie van natuurlijke reproductie adverteert „in lijn met katholieke morele principes” te zijn. Wat betekent dat er geen reageerbuis aan te pas mag komen. „Vrouwen krijgen van nonnen te horen dat ze op hun cyclus moeten letten, en genoeg en gezond moeten eten. Er komt geen dokter aan te pas.” Het religieus geïnspireerde programma dat de PiS-regering opzette, zou sinds 2016 in de geboorte van zeventig kinderen geresulteerd hebben, onvergelijkbaar met de 22.000 ivf-babies in de periode daarvoor .

Foto Jan Rusek
Foto Jan Rusek

Recente cijfers over ivf in Polen zijn er niet. De privéklinieken die behandelingen uitvoeren, hoeven geen cijfers of slagingskansen te rapporteren. Er circuleren voorstellen om ivf, of in ieder geval de kans op succes ervan, verder te beperken. Door op te leggen dat bij een vrouw maar één embryo tegelijkertijd ingebracht mag worden, of alleen directe in vitro toe te staan en het invriezen van embryo’s te verbieden. Dit met het valse argument dat bevriezing schadelijk zou zijn voor een toekomstig kind. Maar verder houdt de regering zo veel afstand tot het onderwerp dat er weinig regulering is. Met als effect dat in verschillende vruchtbaarheidsklinieken geld prioriteit heeft boven goede, zorgvuldige zorg.

Ondanks het geweldige resultaat – dat tijdens het interview door met twee lepels op elkaar te slaan de onverdeelde aandacht van zijn moeder probeert te trekken – kijkt Kasia met walging terug op de ivf-behandeling die ze onderging.

Ze omschrijft een schitterend ingerichte kliniek waar „de zorg totaal respectloos” is. Er was geen enkele privacy en patiënten kregen op de gang, ten overstaan van anderen, van artsen te horen dat een behandeling was mislukt of zelfs het vonnis dat ze nooit kinderen zouden kunnen krijgen. Toen Marcin bij de balie een bakje moest halen om zijn sperma in op te vangen, werd hij geholpen door een paar amateuristisch giechelende bakvissen, vertelt hij. Ook de gynaecoloog in het reguliere ziekenhuis waar ze voor de bevalling terechtkon, behandelde haar niet netjes. Nadat tijdens de bevalling bleek dat Kasia niet genoeg vruchtwater had en een keizersnede moest ondergaan, beweerde de arts dat de bevalling moeizaam was geweest „omdat het kind met ivf verwekt was”, zo schreef hij in het medisch dossier.

„Aan de ene kant zou ik heel graag nog een kind willen”, zegt Kasia Politanska. „Maar gezien mijn ziekte zou nog een keizersnee fataal kunnen zijn. En ik wil vooral nóóit meer de vernedering van die procedure doormaken.”

Twijfel

Ook Kasia en Kamil Wilk twijfelen over nog een behandeling. Vrijwel al hun geld, plus financiële hulp van haar ouders, ging de afgelopen jaren naar medisch onderzoek en behandelingen. Dergelijke steun van ouders is voor Poolse dertigers met fulltime werk overigens niet ongebruikelijk, zeggen ze. Kamil: „Het is in dit land moeilijk om financieel op eigen benen te staan.” Kasia: „Mijn ouders zeggen dat we het moeten blijven proberen, maar het voelt vaak alsof ik er niet genoeg kracht voor heb. En niet genoeg geld.” Als het ze te veel wordt, trekken Kamil en Kasia zich terug in de bossen in de buurt van hun kleine, paars geschilderde huis. „Dan schreeuw ik uit onmacht tegen de bomen”, zegt Kamil. Zoals hij dat ook deed toen hij eind februari op televisie zag hoe de Poolse regering weer meer geld zou gaan besteden aan kinderbijslag, terwijl zij ondertussen krom liggen en er maar niet in slagen een kind te krijgen. „De overheid houdt zich liever bezig met cadeautjes geven aan mensen die niet werken”, aldus Kasia.

In een kliniek, op tweehonderd kilometer afstand, ligt na twee mislukte pogingen nog één ingevroren embryo op hen te wachten. Iets wat zowel hoop biedt als angst inboezemt. „Ik ben bang het nog een keer te proberen”, zegt Kasia. Omdat het ook de ultieme mislukking kan betekenen.

In alle dromen en plannen die de Wilks hebben voor als het toch ooit lukt, staat één ding vast. Kamil: „Ik zou mijn kind nooit laten dopen.” Kasia: „Het is ook maar de vraag of een priester het kind zou dopen.” Kamil heeft het geloof helemaal afgezworen, maar Kasia blijft ondanks haar afkeer van de Katholieke Kerk in God geloven. „Ik denk niet dat ivf het werk van satan is. Het is het werk van God, hij heeft ons de kennis en technologie gegeven.”

Correctie (4 maart 2019): In dit stuk werd Wroclaw een ‘zuidoostelijke stad’ genoemd, dat moet zuidwestelijk zijn. Daarnaast werd geschreven dat ‘een gemiddeld huishouden een inkomen van zo’n 360 euro per maand heeft’. Dat klopt niet, dat is het inkomen per persoon. Beide zaken zijn hierboven aangepast.