Chaos en veel doden bij eindstrijd van IS-kalifaat

Baghouz In zijn doodsstrijd toont het kalifaat zich opnieuw van zijn wreedste kant. In Baghouz zijn massagraven gevonden met onthoofde yezidi-vrouwen. Andere yezidi’s konden na een jarenlange lijdensweg eindelijk ontsnappen.

Rookwolken na een aanval op de laatste IS-strijders in Baghouz
Rookwolken na een aanval op de laatste IS-strijders in Baghouz Bulent Kilic /AFP

Het roemloze einde van het zogeheten kalifaat speelt zich af in een bocht van de Eufraatrivier in Syrië. De resterende strijders van Islamitische Staat (IS) zijn daar van alle kanten omsingeld. Het slotoffensief, dat vrijdagavond is ingezet, wordt geleid door de troepen van de SDF, de anti-IS-coalitie met overwegend Syrische Koerden. Langs de rechteroever van de Eufraat wordt de weg afgesneden door het Syrische regeringsleger, stroomafwaarts wacht het Iraakse regeringsleger.

De eindstrijd duurt langer dan gepland omdat de SDF verrast was door het groot aantal burgers dat zich nog in de laatste IS-enclave bevond. De voorbije weken zijn zo’n 50.000 mensen uit Baghouz geëvacueerd, de meesten vrouwen en kinderen.

„Wat nu nog overblijft, zijn alleen terroristen”, zei SDF-woordvoerder Mustafa Bali tegen Reuters.

Maar de evacuatie is chaotisch verlopen. Volgens het International Rescue Committee (IRC) zijn al tachtig mensen gestorven op de weg van Baghouz naar het kamp Al-Hol, een tocht van zo’n driehonderd kilometer, of kort na aankomst. Tweederden waren baby’s.

Massagraf

De bevolking van kamp Al-Hol is sinds december aangezwollen met 30.000 mensen, tot een totaal van meer dan 50.000. Duizenden mensen slapen daarom buiten, onbeschermd tegen de koude en de regen, zegt het IRC.

Maar de eindstrijd herinnert ook aan de onnoemelijke wreedheid waarvoor IS bekend is komen te staan. De SDF-troepen troffen vorige week een massagraf aan met daarin de lijken van tientallen vrouwen. De meesten waren onthoofd, zei een SDF-bevelhebber tegen Reuters.

De slachtoffers zijn heel waarschijnlijk yezidi-vrouwen. De yezidi-minderheid was het grootste slachtoffer van IS toen de terreurgroep in 2014 een groot deel van Irak onder de voet liep. Zo’n drieduizend mannen werden vermoord in de eerste dagen, duizenden vrouwen werden ontvoerd om te dienen als seksslaven voor de jihadisten. Jonge kinderen werden gehersenspoeld en in de IS-rangen opgenomen.

Lees ook: Baghouz gaat vallen, maar IS kan weer terugkeren

Het leiderschap van de yezidi’s heeft de coalitietroepen om opheldering gevraagd, maar ook om de inspanningen op te voeren om yezidi’s die nog in leven zijn te redden uit de handen van IS. De voorbije weken zijn in Baghouz tientallen yezidi’s opgedoken die sinds 2014 door IS waren gegijzeld. Maar kinderen die op heel jonge leeftijd zijn gegijzeld, en in het Arabisch zijn opgevoed, weten vaak niet eens dat zij yezidi zijn.

„Er is heel veel media-aandacht geweest voor de yezidi’s, heel veel sensatie, heel veel selfies van politici die met ontsnapte seksslaven poseren”, zegt Pari Ibrahim, een yezidi-activiste in Nederland. „Maar hoeveel is daadwerkelijk gedaan? Duizenden meisjes die zijn ontsnapt, hebben nu een heel slecht leven in de kampen in Irak, en zo’n drieduizend yezidi’s zijn nog steeds vermist.”

Hoewel de yezidi’s hulp hebben gekregen van de SDF en de Iraakse troepen, heeft de gemeenschap vooral zelf het initiatief moeten nemen. Ondergrondse netwerken hebben meisjes helpen ontsnappen. Vaak hebben de families hun verwanten moeten vrijkopen van de jihadisten die hen gegijzeld hielden.

„Wij yezidi’s hebben geen vertrouwen meer, in niemand”, zegt Ibrahim, die zelf 38 vermisten telt in haar uitgebreide familie. „Wij voelen ons niet gehoord. Als er in de VS of Europa een kind zoek is, wordt meteen een Amber Alert afgekondigd en gaat iedereen zoeken. Wie zoekt er naar onze meisjes en kinderen?”

Geen berouw

Anders dan bij vorige veldslagen tegen IS zijn de burgers die uit Baghouz worden geëvacueerd, lang niet altijd onschuldig. Zo vertelde één vrouw in niqab tegen de tv-zender Al-Aan uit Abu Dhabi: „Ik ben alleen hier omdat [IS-leider] Abu Bakr Al-Baghdadi de vrouwen heeft bevolen om te vertrekken, zodat onze mannen zich kunnen concentreren op de jihad.”

Een andere vrouw, die zich Um Mohamed liet noemen, zei tegen een journalist van de Britse Daily Telegraph: „Iedereen hier hoort bij Islamitische Staat. Iedereen. Wie iets anders beweert, is een leugenaar.”

Dat veel nieuwkomers radicale IS-aanhangers zijn, leidt ook tot problemen in de kampen in Noordoost-Syrië, waar de Koerden duizenden IS-vrouwen en hun kinderen gevangenhouden. Verschillende vrouwen in Al-Hol vertelden tegen The Guardian dat prominente IS-vrouwen in het kamp zijn begonnen met het opnieuw opleggen van de strikte regels van het kalifaat. Een gelijkaardig geluid is te horen uit het kamp Al-Roj, waar ook veel Nederlandse en Belgische vrouwen zitten.

Naïef

„Er zijn nog heel extremistische vrouwen en die zien de vrouwen die afstand hebben genomen als afvalligen”, zegt een buitenlandse vrouw in Al-Roj op voorwaarde van anonimiteit tegen NRC via WhatsApp. „Er zijn vrouwen die verbaal en fysiek zijn aangevallen. Met stenen, hamers, een deegroller. Zij willen ons leven controleren en wie niet hun pad volgt, wordt als ongelovige bestempeld.”

Lees ook: De ene uitreiziger is de andere niet

Sommige IS’ers zijn ook bijzonder naïef over wat hen te wachten staat. Shamima Begum, een 19-jarige van wie het Verenigd Koninkrijk de nationaliteit heeft afgepakt, baarde opzien toen zij in een BBC-interview vertelde dat zij dan wel de Nederlandse nationaliteit zal vragen. Begum is in het kalifaat op 15-jarige leeftijd getrouwd met de toen 23-jarige Yago R., een bekeerling uit Arnhem met wie zij een kind heeft.

Yago R. werd afgelopen weekend zelf door de BBC geïnterviewd. In het interview rechtvaardigt hij zijn huwelijk met een minderjarig meisje, en zegt hij dat hij met vrouw en kind wil terugkeren naar Nederland om daar opnieuw een gezin te vormen. R. is vorig jaar bij verstek veroordeeld tot zes jaar gevangenisstraf wegens lidmaatschap van een terroristische organisatie.

Correctie (4 maart 2019): in een eerdere versie van dit artikel stond de naam van het Britse meisje verkeerd gespeld. Dat is hierboven aangepast.