Tijd om digitaal te ontspullen: Maak je smartphone eens leeg

Opruimen Geef je smartphone de Marie Kondo-behandeling, is het advies in het boek Digitaal minimalisme . Maak hem schoon, gooi apps weg. Maar is dat wel echt de oplossing?

Voor het eerst in de geschiedenis verdwijnt de mogelijkheid om alleen te zijn, schrijft de Amerikaanse informaticus Cal Newport in zijn boek Digitaal minimalisme. De smartphone zorgt ervoor dat we elk moment dat verveling dreigt, direct naar die onuitputtelijke bron van afleiding en vermaak grijpen. Er is geen enkel moment meer is dat we ons niet met andere mensen omringen, fysiek of virtueel.

Het is nogal een boude bewering in een tijd waarin eenzaamheid steeds hoger op de politieke agenda komt – en uit de statistieken juist precies die gevoelens van alleen zijn een hoogtepunt bereiken. Kranten staan vol met verhalen over vereenzaamde ouderen, het Sociaal en Cultureel Planbureau constateerde onlangs dat meer ouderen eenzaam zijn. Ja, als je net als Newport onderscheid maakt tussen ‘alleen zijn’ en ‘eenzaamheid’ , zie je het plots overal . ‘Alleen zijn’ gedefinieerd als ‘het vrij zijn van andermans aanwezigheid of ideeën’, is nogal wat anders dan eenzaamheid in de zin van ‘sociale isolatie’.

Je kunt eenzaam zijn en toch nooit alleen. En terwijl eenzaamheid schadelijk en soms zelfs dodelijk kan zijn, is alleen zijn juist nogal belangrijk voor het gezond functioneren van mensen. Alleen zijn is wat er in je brein gebeurt, niet in je omgeving.

Digitaal minimalisme, dat in februari verscheen, haalt allerlei studies aan waaruit blijkt dat tijd met je eigen gedachten doorbrengen cruciaal is voor zelfreflectie, contemplatie, de vorming van je normen en waarden. En voor creativiteit. Niet voor niets sluiten veel schrijvers zich wekenlang op in prikkelarme en wifi-loze schrijvershuisjes. „Als je echt wilt begrijpen wat er in je leven gebeurt, heb je zelfreflectie in stilte nodig, schrijft Newport. Er is tijd nodig om alle input die je op een dag binnenkrijgt te verwerken. En dat doen we nu te weinig: „Je kunt moeilijk overdrijven hoe radicaal de recente omslag is geweest.” Alleen zijn is een standaardstand van het brein, en het is ook nodig voor een gezonde geest, zegt hij.

Kanarie in de kolenmijn

Wat merken we ervan, nu we door de massale smartphoneverslaving het vermogen verliezen onszelf echt af te zonderen en te reflecteren? Newport noemt de huidige generatie tieners ‘de kanarie in de kolenmijn’ – de vogels die gebruikt werden om te kijken of de lucht in mijnschachten giftig was. Jongeren brengen volgens alle statistieken met afstand de meeste tijd door op hun smartphone , volgens sommige onderzoeken tot gemiddeld ruim vier uur per dag.

Hij haalt studies aan die een sterke stijging laten zien van het aantal angststoornissen en depressies bij tieners. Andere onderzoeken wijzen op afnemende empathie, verminderde concentratie en toenemende stress als gevolg van overmatig smartphonegebruik.

Én eenzaamheid. Als je dan een keer alleen bent, schreeuwt Instagram naar je: ‘Kijk! Al je vrienden zijn wel allemaal leuke dingen aan het doen met elkaar!’ Wat een gevoel van isolatie kan opwekken.

Dit soort onderzoeken stuit op veel kritiek van andere wetenschappers. Het is namelijk de vraag of je bij studies die de psychische gesteldheid van grote groepen jongeren meten, alleen de invloed van de smartphone meet, of ook andere grote trends die invloed hebben. Bijvoorbeeld de laatste economische recessie. Experts over het puberbrein waarschuwen consequent voor al te grote conclusies over wat smartphones met de hersenen doen, vooral omdat de hersenen nogal flexibel zijn.

Maar dat de digitale revolutie soms doorslaat en dat er sprake is van massale smartphoneverslaving, moge duidelijk zijn voor iedereen die wel eens met het openbaar vervoer reist.

Virtueel ontspullen

De oplossing van Cal Newport: digitaal minimalisme, virtueel ontspullen. Hij raadt mensen aan om hun digitale kast leeg te ruimen. Sociale media-apps verwijderen, alle pushberichten uitzetten, je beginscherm zo clean en saai mogelijk maken, extreem selectief zijn in welke apps je gebruikt en die in mapjes stoppen, zodat de snoepkleurige icoontjes je niet zo toeschreeuwen.

Het inperken van digitale prikkels kan een groot gevoel van bevrijding geven

Newports pleidooi voor digitaal ontspullen is zinnig, aanstekelijk geschreven en past perfect in het minimalisme dat opruimgoeroes als Marie Kondo – nu een grote hit op Netflix – prediken. Newport schrijft het niet met zoveel woorden, maar hij roept op om je af te vragen welke apps een ‘spark of joy’ geven – en apps die dat niet doen weg te gooien. Dat opruimen slaat enorm aan, zowel in huis als op de smartphone.

Als reactie op de overdaad en overconsumptie van de laatste decennia snakken mensen blijkbaar naar het afslanken van bezittingen, keuze-opties en afleidingen. Het minimaliseren van overbodige digitale prikkels kan mensen een groot gevoel van bevrijding geven – en weer wat meer broodnodige alone time scheppen. Voor iedereen die het gevoel heeft dat de smartphone de baas is over hem in plaats van andersom, biedt Digitaal minimalisme nuttige tips en inzichten.

Lees ook: Huh, sinds wanneer werkt ontspullen louterend?

Maar hoe hip ook, Newport biedt een individuele oplossing voor een collectief probleem. Het is alsof je in je eentje op een motorfiets langs een file zoeft: dat werkt prima voor jezelf maar de file blijft staan. Je kunt nog zo rigoureus digitaal ontspullen, de standaard-werkplek in de moderne economie is nog altijd een flexbureau in een open kantoor, waar prikkels en impulsen van anderen constant binnenkomen.

Mail checken buiten werktijd blijft de norm. Klaslokalen en studieruimtes hangen, staan en zitten vol digitale schermen, waardoor multitasken het daar telkens wint van concentratie en contemplatie. In sommige beroepen lijk je soms niet zonder sociale media te kunnen functioneren. De sociale druk om actief te zijn op Instagram, WhatsApp of Snapchat kan enorm zijn.

Achter de smartphone en sociale media-apps zit bovendien een miljardenindustrie die drijft op het mensen zo verslaafd mogelijk maken aan hun schermen, zodat ze maximaal data kunnen oogsten. Die industrie is er puur op gericht om „menselijke zwaktes uit te buiten”, aldus Sean Parker, nota bene mede-oprichter van Facebook.

Nieuwe digitale etiquette

Daar lost een data cleanse of een andere individuele digitale ontspul-actie weinig aan op. Zijn gezamenlijke afspraken, acties en misschien zelfs strengere wetten daarvoor niet geschiktere middelen? Te beginnen met het vaststellen van een nieuwe digitale etiquette om níét van elkaar te eisen om constant op alles direct te reageren en permanent aan te staan. Of om het alleen zijn zonder afleiding van andermans likes en retweets weer sociaal acceptabel te maken. Het moet toch gewoon oké zijn om een weekend lang onbereikbaar te zijn? Of om op vakanties helemaal offline te gaan? Digitaal ontspullen kan een mooi begin zijn, maar is zeker niet de definitieve oplossing.

Naast het digitale minimalisme van Newport zijn er ook recente ideeën over digital pollution, een concept dat ervan uitgaat dat de digitale revolutie op dezelfde manier maatschappelijk ongewenste effecten veroorzaakt als indertijd de industriële revolutie. En net als luchtvervuiling en kinderarbeid zijn schermverslaving, gebrek aan alleen zijn en andere negatieve gevolgen van de smartphone problemen die behalve individuele actie ook een gezamenlijke aanpak vereisen.

‘Een beter milieu begint bij jezelf’ bleek niet het sluitende antwoord op milieuvervuiling en klimaatverandering. ‘Ruim je digitale kast op’ is dat net zo min voor de collectieve digitale vervuiling van de menselijke geest.

Cal Newport: Digitaal minimalisme. Doelbewust omgaan met digitale overvloed. Business Contact, 304 blz. € 24,95

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.