Opinie

    • Leon Lamers
    • Fons Smolders
    • Sarian Kosten

Huizen verzakken niet door het klimaat, maar door de landbouw

De bodemdaling van de veengronden kost veel geld, schrijven , en . Gebruik het land anders. Denk aan moerasplanten.

De fundering van een huis wordt hersteld.
De fundering van een huis wordt hersteld. Remko de Waal/ANP

Huizen blijken niet alleen door aardgaswinning in Groningen te verzakken. Onlangs werd bekend dat er minimaal een miljoen huizen in Nederland verzakken, met name op veen- en kleigronden. De kosten lopen gemakkelijk op tot een half ton per beschadigd huis. Klimaatverandering wordt vaak als schuldige aangewezen. Ook agrariërs op veengrond klagen over klimaatschade, maar dan door de extreme droogte.

Dat klimaatverandering leidt tot sterkere en vaker optredende droogte is evident en onomstotelijk bewezen. Er zit ons echter iets helemaal niet lekker. In heel Nederland zakken veengronden al eeuwenlang met gemiddeld een meter per eeuw. Daarom staan veel kerktorens in het veenweidegebied uit het lood, net als veel huizen aan de Amsterdamse grachten. Dit wegzakken van het landschap komt door de sterke ontwatering ten behoeve van de landbouw. Veen dat verdroogt, klinkt niet alleen in maar breekt vooral ook heel snel af. Net als de houten palen waarop huizen gebouwd zijn. Dat weet iedereen die in het veen woont.

Klimaatverandering versterkt bodemdaling

Bij deze bodemafbraak in veenweidegebieden (vooral Noord- en Zuid-Holland, Utrecht, Overijssel, Friesland), komt veel CO2 vrij dat opgeslagen lag in de bodem. Dit draagt bij aan klimaatverandering. Voor Nederland is deze uitstoot gelijk aan die van een ouderwetse kolencentrale, ofwel twee tot drie miljoen benzineauto’s. Hoewel klimaatverandering dus niet de oorzaak van het probleem is, wordt bodemdaling er wel door versterkt. Drogere en warmere veenbodems worden sneller afgebroken, waarmee het probleem alleen maar groter zal worden.

Deze op drainage gebaseerde vorm van grondgebruik in de landbouw heeft niet alleen gezorgd voor een sterke achteruitgang van de biologische diversiteit en veerkracht, maar ook tot enorme kosten. Deze laatste zijn helaas grotendeels aan het oog onttrokken, maar u betaalt er veel belasting voor zonder dat u dit weet. Bodemdaling leidt namelijk tot fikse maatschappelijke kosten voor continu vereiste herstelmaatregelen aan een verzakkende infrastructuur (dijken, rioleringen, leidingen, wegen, en ja, huizen). Daarnaast zijn er steeds hogere waterschapskosten om de huidige vorm van landbouw te blijven faciliteren, en om overstromingsrisico’s aan te pakken. We kunnen nog vele meters naar beneden.

Bovendien leidt bodemdaling tot slechte waterkwaliteit door meststoffen en sulfaat uit afbrekend veen en bemesting, en door uitspoeling van pesticiden. De maatschappelijke kosten, vele tientallen miljarden euro’s voor de komende dertig jaar, liggen bij elkaar veel hoger dan de landbouwbaten. Vanwege deze zwaarwegende maatschappelijke, economische en ecologische redenen is her-vernatting van veenweidegebieden een belangrijk onderwerp bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten en voor de waterschappen op 20 maart.

Landgebruik moet veranderen

Het huidige gebruik van de Nederlandse veengronden zal onvermijdelijk moeten veranderen, gezien de grote schade aan onze huizen, onze economie, ons klimaat, ons water en onze natuur. De enige manier om bodemdaling met al deze problemen in het veenlandschap te stoppen, is een halt toeroepen aan de sterke ontwatering die we eeuwenlang toegepast hebben, maar die niet langer van deze tijd is. Dit betekent dat we niet langer bodemdaling automatisch door grondwaterpeildaling moeten laten volgen. Voor de huidige drainage-landbouw op veen, met dit negatieve macro-economische rendement, zijn gelukkig alternatieven beschikbaar. Een voorbeeld is het starten van paludicultuur (het Latijnse woord palus betekent moeras), waarbij gewassen geteeld worden op opnieuw vernat veen. Sponzige stengels van lisdodde, een moerasplant, blijken bijvoorbeeld uitermate geschikt als natuurlijk isolatiemateriaal in de bouw. Bij deze vorm van landbouw blijven fossiel koolstof en meststoffen in de grond, en wordt er netto zelfs CO2 vastgelegd.

Andere delen van het veenweidegebied kunnen omgevormd worden tot natte natuur- en recreatiegebieden, met vastlegging in plaats van verlies van CO2 als bonus. Hierbij zijn wel extra maatregelen nodig om te voorkomen dat opgeslagen meststoffen massaal vrijkomen in het water, en om de productie van methaan tegen te gaan. Deze maatregelen zijn beschikbaar.

Alternatieven zijn er

Momenteel wordt er ook onderzocht of alternatieve drainagemethoden bodemdaling kunnen remmen en tegelijkertijd de huidige landbouw kunnen blijven faciliteren. Voor de langere termijn is de beoogde halvering van de snelheid van bodemverzakking en CO2-uitstoot echter onvoldoende: we brengen nog steeds fossiel koolstof in de atmosfeer tegen alle klimaatdoelstellingen in, geheel vergelijkbaar met het verbranden van kolen en olie. Hoe leggen we onze kinderen en kleinkinderen uit dat ‘slechts’ een halve meter bodemdaling per eeuw wel acceptabel is? En wat zeggen we als blijkt dat zelfs deze halvering niet wordt gehaald?

Het is bijzonder vervelend dat er schade optreedt aan huizen. Het laat nu wel eindelijk de top van de ijsberg van verborgen kosten zien die gerelateerd zijn aan ons problematische veenlandgebruik. Hieraan zijn niet alleen de agrariërs, maar Nederlanders gezamenlijk schuldig. We moeten verantwoordelijkheid nemen door nu te kiezen voor een duurzaam gebruik van ons veenlandschap met betrekking tot klimaat, economie en milieu, gebaseerd op her-vernatting. Als producenten én consumenten. Dit vereist een nieuwe visie en een degelijke planning voor een gezond Nederlands landschap in een snel veranderend klimaat. Met politici die niet alleen durf tonen, maar vooral ook respect en zorg voor toekomstige generaties.

Correctie (7 maart 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat er extra maatregel zijn om te voorkomen dat „opgeslagen meststoffen niet massaal vrijkomen in het water”. Bedoeld werd dat extra maatregelen ervoor moeten zorgen dat de meststoffen juist níét in het water moeten vrijkomen. Dat is hierboven aangepast.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.