John Lanchester: "Als je een t-shirt draagt, horen bomen niet kaal te zijn."

Foto Lars van den Brink

John Lanchester: ‘Het nieuws van nu is een uitnodiging tot wanhoop’

John Lanchester Met Kapitaal , zijn roman over de kreditietcrisis, bereikte de Britse auteur John Lanchester een groot publiek. Met zijn klimaatdystopie De muur hoopt hij opnieuw veel lezers te bereiken. ‘Mijn roman is geslaagd wanneer ik ongelijk zal krijgen.’

Een man loopt door de straten van Ierland en vraagt een voorbijganger de weg. De voorbijganger denkt even na en zegt: als ik u was, zou ik niet vanaf hier beginnen. De Britse auteur John Lanchester vertelt de grap zonder er zelfs maar om te glimlachen. Dat ligt niet aan de grap, maar aan de wereld waarin we ons momenteel bevinden, en die zet de toon voor het hele gesprek. Lanchester formuleert zorgvuldig, is vriendelijk en zeer ernstig.

„Ik werd net gefotografeerd terwijl ik bij een muur stond. Die muur was warm”, zegt hij wanneer we elkaar ontmoeten in een Amsterdams hotel. Hij is hier omdat de vertaling van zijn roman net is verschenen. De muur, over Groot-Brittannië in de toekomst, opent met de regel: ‘Het is koud op de muur’. Mijn suggestie dat de fotograaf een verkeerde muur heeft gekozen, wijst Lanchester van de hand. „Het is niet grappig. Ik ben bijna jarig en het hoort koud te zijn, maar het is warm terwijl de bomen nog kaal zijn. Als je een T-shirt draagt, horen bomen niet kaal te zijn.”

Deze vaststelling past naadloos in De muur, een roman over klimaatverandering, xenofobie en inhumaan beleid. Waar zijn bestseller Kapitaal soms nog erg grappig was in de vileinheid waarmee Lanchester verwende personages portretteert die door de kredietcrisis worden getroffen, is het nieuwe boek niet om te lachen. Hierin staat het water Groot-Brittannië letterlijk aan de lippen.

De situatie: alle stranden zijn verdwenen omdat er hoge muren zijn gebouwd om zowel het gestegen zeewater als de buitenlanders buiten de deur te houden. De bevolking is gechipt, er is een enorme generatiekloof ontstaan omdat ouderen de wereld kapot hebben gemaakt. De jongeren hebben een twee jaar durende ‘muurplicht’, waarbij ze moeten wachtlopen om buitenstaanders te doden die een poging doen de muur over te klimmen. Elke verdediger die er niet in slaagt om het land te verdedigen tegen inmenging van buitenaf wordt op een bootje de zee op gezet, om nooit meer terug te keren.

De roman is niet opgezet als allegorie of parabel, maar voortgekomen uit een droom. „Ik droomde over een jongen, die alleen op een muur in het donker stond. Ik vroeg me af hoe de wereld van zo’n jongen eruitziet en bedacht welke catastrofe klimaatverandering teweeg zou kunnen brengen. De roman is in feite tegengesteld aan Kapitaal. In De muur weten de lezers niet welke ramp er was waarin we terecht zijn gekomen. In Kapitaal is het andersom, daar weten de personages niet welke crisis ze tegemoet gaan terwijl de lezers dat wel weten. Ter voorbereiding heb ik voor De muur veel over klimaatverandering gelezen, maar dat kan ik niet voortdurend doen, dat is te deprimerend, te angstaanjagend.”

Bekijk ook: Het jaar in beeld 2018 - Klimaatverandering

Uw boek heeft een duidelijke driedeling in opbouw. Is dat een variatie op Aldous Huxleys dystopie ‘Brave New World’, waarin het gaat om gemeenschap, identiteit en stabiliteit?

„Het gekke is dat ik niet aan dat boek moest denken toen ik De muur schreef. Maar sinds mijn roman uit is, wordt het een dystopie genoemd en verwijst men naar Huxley en naar Orwells 1984. Fascinerend aan Huxley is dat hij gelijk heeft gekregen in zijn voorspellingen over privacy, genetica, data, massavermaak. Hij kon niet bedenken dat een oprichter van Facebook letterlijk zou zeggen: ‘privacy is een achterhaalde norm’, maar hij heeft het wel zien aankomen.

„Anders dan Orwell – die eigenlijk over dingen schreef die al aan de gang waren – koppelde Huxley dat wat er aan de hand was aan de gevolgen die het zou kunnen hebben in de toekomst. Ik heb hetzelfde proberen te doen. Een beetje zoals je in grafieken ziet: er is een lijn, en economen zien aan de hand van stippellijnen waar de grafiek naar toe gaat. Ik heb die stippellijnen met De muur willen invullen. Voor deze roman stelde ik de vraag: wat gebeurt er als we niks doen, waar komen we dan uit. Brave New World is zo geslaagd, omdat we het zover hebben laten komen. Huxleys succes zit in zijn gelijk. Die kant wil ik niet op. Mijn roman is geslaagd wanneer ik ongelijk zal krijgen.”

En met deze roman wilt u mensen anders laten nadenken over de toekomst?

„Ja. Je kan met romans de perceptie een klein beetje veranderen, maar niemand tot daden aanzetten. Lezers gaan geen bank beroven omdat dit in een roman staat. Het gaat om perceptieverandering op de lange termijn.”

Het slot van uw roman is te lezen als een sprankje hoop, hoop die je uit verhalen kunt halen. Is het bieden van hoop belangrijk?

„Absoluut. Dat is het probleem met alles wat er nu wordt verteld. Het nieuws dat je overal ziet of hoort nodigt uit tot wanhoop. Maar we kunnen ons geen wanhoop veroorloven. Wetenschappers hebben gesteld dat we ervoor kunnen zorgen dat de aarde anderhalve graad opwarmt in plaats van twee graden. De impact van een halve graad minder kan voor miljoenen mensen een gigantisch verschil uitmaken. Dat is een soort hoop. Anderhalve graad warmer is geen paradijs, maar wel beter dan de kant die het nu op lijkt te gaan. Het zou kunnen dat dit de laatste keer is dat er nog ruimte is voor wat hoop. Mijn boek wil zowel daaraan bijdragen als aan het besef dat we nu moeten handelen.”

Naast klimaatverandering speelt uw roman zich ook af in een wereld van post-Brexit. Welke wereld is moeilijker neer te zetten?

„Over klimaatverandering een roman schrijven is moeilijk. Dat komt omdat we ervan uitgaan dat verhalen helden en protagonisten hebben. Personages hebben controle over wat er gebeurt. In ieder geval hebben hun daden consequenties. Klimaatverandering is niet zo’n verhaal.”

Uw romans draaien vaker om gebrek aan controle.

„Dat is ook de reden waarom ik het verhaal van klimaatverandering oppak in dit boek. Dat is de overeenkomst tussen Kapitaal en De muur: je hebt geen individuele invloed, noch op economie, noch op klimaatverandering. Wanneer er iets misgaat, stel je jezelf de vraag: wat had ik anders kunnen doen. Wanneer het antwoord is: niets, dan heb je een ingewikkelder verhaal. Ook de acceptatie van zo’n verhaal is lastiger. Verhalen over individueel gebrek aan controle lezen we niet graag, dat zit niet in ons systeem. In een verhaal wil je ontsnappen aan de grenzen die er zijn.”

Zo gesteld is de Brexit ook geen makkelijk verhaal voor een roman

„Wie een domme vraag stelt, krijgt een dom antwoord. Dat is Brexit. Wie bedenkt er nu dat het een goed idee is om een referendum te houden rondom de vraag: je hebt niets te klagen: ja/nee. Zijn er ooit verkiezingen gehouden met het uitgangspunt dat we niets hebben om over te klagen?

„Angst zit diep, net als het gevoel genegeerd te zijn. Er zit een kloof tussen dat wat de regerende klasse ziet en wat er aan de hand is in de levens van mensen. Oplossing worden te vaak gezocht in de economie. Maar als je tot oplossingen wilt komen, moeten we de wereld sociologisch benaderen. De winst die op de financiële markt wordt behaald, zegt de meeste mensen niets. Het maakt ze niets uit omdat het geen effect heeft op hun dagelijks bestaan. In Davos praten ze over cijfers die al dan niet naar tevredenheid zijn, hoe die cijfers nog wat beter kunnen worden en bladibla. Brexit gaat over die kloof. Alleen, de oplossing die May voor ogen heeft, heeft niets te maken met het probleem.

„Maar het grootste verschil is dat de problemen van een totaal andere orde zijn. Klimaatverandering is blijvend en wereldwijd. Brexit is lokaal en tijdelijk. Als je nu opnieuw een referendum houdt, kan de balans de andere kant opslaan omdat een deel van de Brexit-stemmers inmiddels dood is. En de uitkomst – wat die ook mag zijn – is terug te draaien. Waarom zou iemand die nu 15 jaar is straks zeggen: we houden ons aan de afspraken van toen, omdat mijn grootouders voor een Brexit kozen? De Brexit is een wond die we onszelf toebrengen. Een kwestie van incompetente en liegende politici. Een hele serie van mislukkingen.”

De Brexit als stuk van Shakespeare?

„Eerder van Molière. De leiders die de Brexit moeten sturen voeren een absurd toneelstuk op.”

De premier van Schotland, Nicola Sturgeon, zei onlangs in een interview dat wanneer Theresa May de roman ‘Small Island’ van Andrea Levy zou lezen, ze empatischer beleid zou voeren. Stel dat May uw boek leest, zou dat haar perceptie veranderen?

„Als Theresa May romans zou lezen, zou Theresa May Theresa May niet zijn, maar een heel ander iemand. Het zou geweldig zijn als ze romans had gelezen of nu zou lezen, dan hadden we een andere premier gehad. Maar de wens hebben dat May een roman oppakt, is hetzelfde als zeggen dat het zou helpen wanneer Theresa May kon vliegen of dat het zou fijn zijn als May een wonder woman zou zijn.”

Bij die laatste gedachte breekt er heel even een klein glimlachje door op de mond van John Lanchester