Eeuwige grafrust in Rotterdam

Islamitische begraafplaats De initiatiefnemers voor een Islamitische begraafplaats presenteren deze maand hun onderzoeksresultaten. Ook op algemene begraafplaatsen komen meer islamitische graven.

Foto Rien Zilvold

Mehmet Unluer, de vader van de Turks-Rotterdamse Kadriye Ozer (50) vertelde zijn kinderen meerdere keren dat hij graag in Rotterdam begraven wilde worden. „Hij woonde hier vanaf 1969. Hij voelde zich een echte Rotterdammer”, zegt Ozer. Het gezin woonde in Rotterdam-west. „Hij vond het belangrijk om begraven te worden waar hij stierf. Op de plek waar zijn kinderen en kleinkinderen wonen.” Toen Unluer in 2006 op 64-jarige leeftijd overleed, onderzocht de broer van Ozer de mogelijkheden voor een begrafenis in Rotterdam. „Daarbij ontdekte hij dat de graven hier na een aantal jaar worden geruimd”, zegt ze. Dat is in strijd met de islamitische richtlijnen.

Het plaatste het Turks-Rotterdamse gezin voor een dilemma. Juist omdat hun vader had gezegd na zijn dood in Rotterdam te willen blijven. „We kwamen er zelf niet uit en hebben advies gevraagd aan de imam.” Die zei dat de eeuwigdurende grafrust erg belangrijk was. En dus werd Unluer korte tijd na zijn overlijden toch overgebracht naar een klein dorpje bij Ankara. Daar ligt hij nu begraven. Ozer woont inmiddels weer in Turkije, maar haar andere familieleden wonen in Rotterdam. „Zij vinden het heel erg jammer dat ze zijn graf zo weinig kunnen bezoeken. Als er een islamitische begraafplaats met eeuwige grafrust was geweest in Rotterdam, hadden wij destijds anders besloten”, zegt ze.

Rotterdam telt ongeveer 85.000 moslims. Net als bovenstaand gezin, lopen veel islamitische families tegen praktische en morele bezwaren aan als zij een laatste rustplaats kiezen voor de overledene. Graven worden in Rotterdam meestal geruimd na 15 of 30 jaar. Hierdoor ontbreekt de eeuwige grafrust, een belangrijke islamitische waarde. Ook kiezen veel moslims voor een uitvaart buiten Nederland door binding met het land van herkomst. En er is nog een belangrijke reden; vrijwel alle Turkse en Marokkaanse Nederlanders hebben een goedkope uitvaartverzekering afgesloten die zorg draagt voor de reis en de begrafenis in het land waar de overledene of diens ouders zijn geboren.

Volgens uitvaartorganisatie Yarden wordt ongeveer 80 procent van de Nederlandse moslims begraven in het land van herkomst. Maar dit zijn vooral migranten van de eerste of tweede generatie, stelt Yarden. „De derde generatie heeft geen binding met Turkije of Marokko anders dan vakanties”, zegt medewerker Anita van Loon. Om hen tegemoet te komen, strijden Nida, PvdA en moslimkoepelorganisatie SPIOR al ruim een jaar voor een eigen, islamitische begraafplaats in Rotterdam.

„Vooral jongeren willen hier begraven worden. Zij zijn hier en blijven hier”, zegt Bas van Noppen, vanuit Nida betrokken bij de realisatie van een islamitische begraafplaats. „Het voelt voor hen niet natuurlijk om na hun overlijden ergens anders heen gebracht te worden.” Maar ook hun ouders kiezen vaker voor een graf in de buurt van hun kinderen, weet Van Noppen. Eind 2017 hielden beide politieke partijen samen met SPIOR een enquête onder 536 moslims uit de regio. Het resultaat was overduidelijk; 93 procent van de ondervraagden overwoog een laatste rustplaats in Rotterdam, mits hier een islamitische begraafplaats komt.

Sindsdien hebben de initiatiefnemers een flinke stap gezet naar de komst van een kerkhof voor moslims in de Maasstad. In maart overhandigen zij het Startdocument Islamitische begraafplaats Rotterdam aan wethouder Bert Wijbenga (buitenruimte, VVD). Een beoogde locatie staat nog niet in het 17 pagina’s tellende stuk. Wel veel andere informatie.

Bijvoorbeeld dat een stuk grond nodig is van 10.000 tot 20.000 vierkante meter. Dat moet plaats bieden aan 1.000 tot 2.000 graven. „Daar denken we de komende tientallen jaren voldoende aan te hebben”, zegt Van Noppen. Op het kerkhof komt daarnaast een wasruimte en een aula om een smeekbede voor de overledene te kunnen doen.

‘Islam graven’

Het kerkhof is bestemd voor alle moslims. „Het wordt een algemene islamitische begraafplaats. Wie zich moslim voelt, praktiserend of niet, is welkom”, zegt Van Noppen. Leden van de islamitische gemeenschap in Rotterdam zullen gevraagd worden een financiële bijdrage te leveren om de begraafplaats te realiseren. Bijvoorbeeld door alvast een graf te reserveren en te betalen, of door het doen van een donaties. Daarnaast wordt steun gevraagd bij ondernemers. Na overleg met de gemeente willen de initiatiefnemers in april fondsen gaan werven. „We hopen vervolgens in 2020 te beginnen met het bouwrijp maken van de grond.”

Islamitisch begraven in Rotterdam is niet nieuw. Sinds 1980 zijn ongeveer 2.000 moslims begraven in speciale moslimgraven op de algemene begraafplaats in Crooswijk, Hofwijk en de Zuiderbegraafplaats. Een woordvoerder van de gemeente laat weten dat het aantal aanvragen ongeveer gelijk blijft, maar dat er wel uitbreidingsplannen zijn voor het aantal islamgraven op alle drie de algemene begraafplaatsen om aan nieuwe aanvragen te kunnen voldoen.

De begraafplaats in Crooswijk wordt volgens de islamitische uitvaartwebsite Lassurance zelfs „de ideale rustplek voor moslims uit de regio Rotterdam” genoemd. Helemaal achterin het kerkhof zijn inmiddels tientallen percelen aangewezen voor ‘islam graven’ zoals te lezen is op de groene bordjes. Het geluid van het drukke verkeer op de Gordelweg wordt gedempt door het groen aan de rand van begraafplaats. De nieuwste percelen liggen op een licht glooiende, ronde heuvel. De graven liggen diagonaal, zodat het gezicht van de overledenen volgens islamitische richtlijnen gericht is naar Mekka. Op de tientallen graven staan grafstenen, de meeste voorzien van Arabische letters.

De Zuiderbegraafplaats breidt de ruimte voor Islamitische graven uit.

Het grootste verschil tussen deze islamitische graven en de begraafplaats die Nida, PvdA en SPIOR voor ogen hebben, is eeuwige grafrust. In Crooswijk, Hofwijk en Zuidwijk kunnen de grafrechten afgekocht worden voor 15 of 30 jaar. Na die periode kan het recht meerdere keren verlengd worden (kosten; 339 euro per vijf jaar). Gebeurt dat niet, omdat nabestaanden bijvoorbeeld inmiddels ook zijn overleden of verhuisd, dan wordt het graf aan het eind van de afgekochte termijn ontruimd. In landen als Turkije en Marokko is de eeuwige rust meestal gegarandeerd.

Een belangrijke reden dat veel migranten na hun overlijden toch worden teruggebracht naar het land van herkomst, is het lidmaatschap van een uitvaartfonds. Heel veel Nederlandse Marokkanen en -Turken hebben zo’n speciale uitvaartverzekering afgesloten. Ze zijn bijvoorbeeld lid van het uitvaartfonds van de Islamitische Stichting Nederland, verbonden aan Diyanet (het Turkse ministerie van geloofszaken) of een fonds van een Marokkaanse bank. Dat fonds zorgt voor de repatriëring en begraving van de verzekerde bij overlijden. Deze fondsen zijn relatief goedkoop. Een volledig gezin betaalt ongeveer 50 euro per jaar. Ter vergelijking: een Nederlandse uitvaartverzekering kost zo’n 100 euro per persoon per jaar.

De initiatiefgroep voor een Rotterdamse Islamitische begraafplaats is daarom inmiddels in gesprek met organisaties als Diyanet en Milli Gorüs om ook voor een begrafenis in Nederland zo’n uitvaartfonds op te richten. „Zodat in plaats van repatriëring het ook mogelijk wordt om hier begraven te worden”, zegt Van Noppen. „Of zij daartoe bereid zijn, weten we nog niet, maar anders is er wel een andere verzekeraar die dit mogelijk wil maken.”

Bij Ar Raza, de eerste volledig islamitische begraafplaats van Nederland, gevestigd in Almere, is het aantal begrafenissen afgelopen jaar fors gestegen. Het 4.000 vierkante meter tellende kerkhof is in 2007 aangelegd door Surinaams-Nederlandse moslims. Voor hen is er geen goedkope verzekering beschikbaar die zorgt voor repatriëring na overlijden. De eerste jaren werd de begraafplaats nauwelijks gebruikt. „We hadden ongeveer twee tot drie begrafenissen per jaar”, zegt voorzitter Ali Karamatali van Ar Raza. „Vorig jaar steeg dat naar vijftig begrafenissen. En ook dit jaar vond er ongeveer een begrafenis per week plaats.” Inmiddels zijn er 150 moslims begraven.

Karamatali vermoedt dat vooral de toegenomen bekendheid van het kerkhof een rol speelt bij de stijging. „Maar we zien ook dat er een steeds grotere behoefte aan is”, zegt hij. „We krijgen aanvragen uit heel Nederland. En niet alleen van Surinaamse moslims, maar ook van Nederlands-Turkse en Nederlands-Marokkaanse moslims.” Een graf met eeuwigdurende grafrust kost in Almere 8.500 euro. Het is ook mogelijk om een graf te reserveren. Dan moet het bedrag in vier jaar vooraf worden betaald.

De tarieven voor de Rotterdamse islamitische begraafplaats zullen ongeveer hetzelfde zijn als die in Almere, zegt Van Noppen. Ter vergelijking, de kosten van een graf voor een persoon in Rotterdam zijn ongeveer 2.000 euro. Dan is het grafrecht afgekocht voor 30 jaar. „8.500 euro klinkt als veel geld”, zegt Van Noppen. „Maar als je voor honderd jaar het grafrecht afkoopt op een algemene begraafplaats in Rotterdam, kost dat ongeveer 6.500 euro, daar komt nog ongeveer 900 euro bij voor het begraven zelf. Honderd jaar grafrecht op een katholieke of een protestantse begraafplaats is nog duurder. 8.500 euro is dus, zeker voor een religieuze begraafplaats, een redelijke prijs.”

De huidige coalitie van Rotterdam heeft haar steun uitgesproken. In het coalitieakkoord staat: „We zoeken naar mogelijkheden voor een Islamitische begraafplaats en om uitvaartrituelen van bijvoorbeeld de Hindoestaanse gemeenschap structureel mogelijk te maken. Want als we verwachten dat iedereen vanaf het eerste begin meedoet in onze Rotterdamse samenleving is het niet meer dan logisch dat je ook hier je laatste rustplaats kan vinden”. En burgemeester Ahmed Aboutaleb meldde onlangs in een interview met het AD dat als hij in Rotterdam sterft, hij hier begraven wil worden.

„Die steun is belangrijk”, zegt Van Noppen. „De boodschap is aangekomen in de moslimgemeenschap.”