‘Als Macron niet opstapt, is alles voor niets geweest’

Gele hesjes Op de rotonde van Brionne in Normandië komen sinds november gele hesjes bijeen. Hun eisen zijn wisselend en uiteenlopend, maar gezellig is het wel. Correspondent bezocht ze geregeld. ‘Onze journalist.’

In een keet bij de rotonde, gebouwd rond een oude caravan, staat de koffie altijd klaar. Phanie Barbat (midden) blijft er ook slapen. Naast haar in geel hesje: Liliane Barkho.
In een keet bij de rotonde, gebouwd rond een oude caravan, staat de koffie altijd klaar. Phanie Barbat (midden) blijft er ook slapen. Naast haar in geel hesje: Liliane Barkho. Foto Benjamin Girette

‘De doodstraf? Ben je daar vóór?” Phanie Barbat (43) kijkt ontzet naar de vrouw met wie ze nu al zo’n drie maanden dagelijks op de rotonde van Brionne staat. De gesprekken die ze voeren zijn vaker niet politiek dan wel. Ostentatief knikt Liliane Barkho (65) met haar hoofd. „Jazeker, pedofielen mogen de doodstraf”, zegt ze. Phanie, zwaar getatoeëerd en met piercings in haar gezicht, maakt een wegwerpgebaar. „Het schokt me echt, dat je dat zegt.”

Niet dat het veel uitmaakt. „We zijn apolitiek”, vindt Liliane. „Het gaat hier om saamhorigheid”, zegt Phanie met een doorrookte stem. Al jaren stemt ze niet. Ze woont hier pas kort, veel contacten had ze niet. „Voor veel mensen is het therapeutisch geweest om naar de rotonde te komen. We woonden allemaal in hetzelfde stadje en we hadden allemaal ongeveer dezelfde problemen. Maar we kenden elkaar niet. Macron heeft ons samengebracht.” Liliane, die in 2017 op Marine Le Pen stemde, en ook oorspronkelijk niet van hier is: „Merci Macron. Dat heeft hij toch mooi voor elkaar gekregen.”

Het begon allemaal op 17 november 2018. Enkele tientallen mannen en vrouwen in gele hesjes trokken om 6 uur ’s ochtends naar het ‘Rond-point de la Lune’ hier in Brionne, een rustig stadje van zo’n 4.300 inwoners, een uur onder Rouen. Ze protesteerden, zoals overal in Frankrijk, aanvankelijk tegen hoge brandstofaccijnzen en tegen president Emmanuel Macron. Maar toen ik een paar dagen later voor het eerst kwam kijken, was de discussie al verbreed tot álle belastingen, tot het dure levensonderhoud en een vermeend gebrek aan democratie. Het verkeersplein was omgedoopt in ‘Rond-point des Braves’, de rotonde van de dapperen. Vrachtwagens werden tegengehouden en op een stukje groen was van hout en zeildoek een gaarkeuken getimmerd.

Economische schade is het enige wat Macron begrijpt

Laurent Ricordeau, vrachtwagenchauffeur

Nog zes keer ben ik naar Normandië gereden om te zien of de ‘Braves’ stand hielden, om te horen hoe ze reageerden op het geweld in Parijs of om hun reactie te peilen op de concessies van de president. De ontvangst is altijd hartelijk. „Onze journalist!” Steeds weer zag de rotonde er anders uit. Barricades verdwenen of kwamen terug, twee keer is de keuken verplaatst. De keet, gebouwd rond een oude caravan waarin Phanie permanent haar intrek heeft genomen, is een zoete inval geworden. Een jeugdhonk voor ouderen, waar de koffie voor het steeds kleiner wordende gezelschap altijd klaar staat.

De „woede moet worden omgezet in oplossingen”, zei Macron in december. Er kwam een ‘Groot Nationaal Debat’, geleid door burgemeesters, dat 15 maart stopt. Is de geest daarmee terug in de fles? „Ik ga hier niet weg”, zegt Phanie dinsdagmiddag even voordat de hesjes bij de burgemeester verwacht worden voor hun eigen debat. „Als Macron niet opstapt, dan is het allemaal voor niets geweest”, zegt Liliane. Een terugblik op de grootste Franse politieke en sociale crisis sinds 1968. Vanuit Brionne.

Liliane Barkho (midden) bij de keet van de hesjes naast de rotonde van Brionne. Foto Benjamin Girette

I. De rotonde

woensdag 21 november

Boven de A13 vanuit Parijs waarschuwen lichtkranten deze ochtend voor ‘sociale acties’ en ‘mensen op de weg’. Een tolstation is door gele hesjes opengezet, zodat auto’s gratis kunnen passeren. Terwijl de Franse regering dacht dat het protest na één zaterdag voorbij zou zijn, worden overal nog rotondes bezet gehouden. Op zoek naar zo’n plek draai ik ietwat willekeurig bij Brionne de snelweg af. De tweede rotonde is het raak.

Alle vier de uitgangen zijn gebarricadeerd met pallets. Personenauto’s worden doorgelaten, maar vrachtwagens staan in een lange file. Een boze Poolse chauffeur komt verhaal halen bij Laurent Ricordeau (38), de logistiek coördinator van de hesjes van Brionne. De Pool spreekt Frans noch Engels. De bonkige Laurent, zelf chauffeur, geen Pools. Met de vertaalfunctie op zijn telefoon probeert hij uit te leggen waarom hij actie voert. „U kunt koffie krijgen”, zegt hij in het Engels. „Autostrada”, zegt de Pool.

„We willen de economie platleggen”, vertelt Laurent later. „Macron is de man van het geld. Economische schade is het enige wat hij begrijpt.” Hij legt uit dat hij vierenhalf jaar geleden vanuit het zuiden naar Normandië verhuisd is omdat hier meer werk is. „Wie niet werkt, zoekt niet goed of wil niet werken”, vindt hij. Maar hij heeft het gevoel dat hij louter werkt om belasting te betalen. Dat hij weliswaar jong van school is gegaan, maar dat hij had gehoopt het beter te krijgen dan zijn ouders. „En dat is niet gebeurd.” Politici, of ze nou links of rechts zijn, gelooft hij niet. Frankrijk is een dictatuur, Macron een dictator. „Wij zijn het volk en we hebben niet voor ze gekozen.”

Lees hier de eerste reportage van Peter Vermaas uit Brionne: De gele hesjes voelen zich in de steek gelaten

Dat hoor je hier meer. Brionne is wat je ‘La France Périphérique’ zou kunnen noemen, het perifere Frankrijk. Het is een term van de geograaf Christophe Guilluy, die sinds vele jaren sociale, economische en culturele breuklijnen onderzoekt.

In tijden van globalisering is de lagere middenklasse steeds verder de grote steden uitgedrukt, schrijft hij. Ze wonen niet meer waar rijkdom gecreëerd wordt, hun levens zijn precair en vertrouwen in de politiek hebben ze niet. Dat hebben ze vaak genoeg duidelijk gemaakt. In 2005 bijvoorbeeld, bij het Franse referendum over een Europees grondwettelijk verdrag, zegt Guilluy. De buitengebieden die massaal ‘nee’ stemden, zijn anderhalf jaar na het aantreden van Macron de plaatsen waar rotondes bezet zijn. Dat het verdrag er via een omweg later toch kwam, was volgens Guilluy het laatste zetje dat dit vergeten stukje Frankrijk nodig had om zich volledig af te keren.

De revolte van de provincie zag Guilluy al lang geleden aankomen, zegt hij. Dat die gele hesjes zou dragen, wist hij nog niet.

„Nooit eerder heb ik gedemonstreerd, ik weet niet helemaal hoe dat moet”, lacht de timide Nathalie Citerin (49), moeder van drie kinderen en ook al oma. Ze wilde ooit een bedrijfje opzetten, maar dat is mislukt. Het is goed, zegt ze, dat de hesjes een beweging vormen zonder leiders. Hier en op Facebook, waar de groepen zich organiseren, „is iedereen gelijk”. Met een paar andere vrouwen bemant ze de kraam met eten. Dat is er in overvloed, gedoneerd door bewoners en winkeliers. „In een stad begrijp je niet hoe belangrijk het voor ons is om een auto te hebben”, zegt ze. „Ik ben voor het milieu. Maar wie gaat betalen als ik op elektrisch over moet?”

Als het donker wordt, stroomt de rotonde verder vol. Jongeren zijn terug van hun werk, kinderen van school. Er zijn zeker 150 mensen in gele hesjes, uit alle mogelijke sociale groepen, soms hele families. Er wordt gediscussieerd. Over een „elite” in Parijs die elkaar de hand boven het hoofd houdt. Over belastingen en publieke voorzieningen die minder zouden worden. En dus over de auto en de dure diesel. „Heel Brionne steunt ons”, zegt Laurent, zijn handen warmend aan een houtvuur in een oliedrum. De communistische burgemeester, vertelt hij, heeft voor de gestrande chauffeurs zelfs mobiele toiletten en douches laten plaatsen.

Foto Benjamin Girette
Foto Benjamin Girette

II. ‘We gaan ons organiseren’

woensdag 5 december

In Parijs leken gele hesjes op 1 december de revolutie te willen overdoen. Toen het Élysée onneembaar bleek, werd de Arc de Triomphe bestormd. Winkels zijn geplunderd, geoefende activisten van uiterst links en rechts deden mee. Maar in Brionne bleef het rustig.

Op de rotonde komen ’s avonds nog steeds tientallen mensen samen. Er staat een kerstboom. Er wordt samen gegeten, in de weekends zijn er barbecues, vertelt Liliane Barkho, voormalig caissière. Ze vertelt ook dat de Franse grondwet niet meer geldig is, dat gevangenen het beter hebben dan zij en dat zelfs Louis de Funès de gele hesjes steunt. Allemaal op Facebook gelezen. Toen haar man vertelde dat de acteur al jaren dood is, was dat voor haar geen reden om andere berichten op internet te wantrouwen. „Gewone media liegen om Macron te beschermen”, zegt ze.

Dat ondanks de oorlogstaferelen in Parijs nog steeds meer dan 60 procent van de Fransen volgens peilingen de hesjes steunen, baart de politiek grote zorgen. Het komt door de politie, vindt men hier. De demonstranten in Parijs zijn „uitgedaagd”, zegt Laurent. In hoog tempo rijdt hij zijn aftandse Renault door smalle straatjes naar een gemeentelijk vergaderzaaltje naast het station. Met een doffe klap verliezen we onderweg een bumper. Rond zeven uur ’s avonds worden vertegenwoordigers van alle bezette rotondes in het departement, de Eure, verwacht. „We gaan ons organiseren”, zegt Laurent.

We leven in een bananrepubliek

Jacky Dufour, woordvoerder gele hesjes

Het initiatief komt van Jacky Dufour (62). Hij heeft zich opgeworpen als woordvoerder, maar een hesje draagt hij niet. Al jaren is hij actief in het lokale verenigingsleven en ooit was hij kandidaat-gemeenteraadslid. „We leven in een bananenrepubliek”, zegt hij aan het begin van de vergadering. Hij toont foto’s van traangasgranaten die door de politie gebruikt zouden zijn in Parijs. Volgens hem verboden in Europa. „We moeten samenwerken en onze plannen afstemmen. Geweld heeft geen zin, laten we duidelijk maken wat we willen.”

Daartoe heeft hij een lijst gemaakt met eisen die op sites van de hesjes circuleren. Dat varieert van verhoging van het minimumloon (tot 1.600 euro) en verlaging van de pensioenleeftijd (tot 60 jaar), tot beperking van salarissen voor politici of het verminderen van het aantal parlementariërs. Onderaan het volle A4tje staat nog net „Complete ontbinding van de regering”. Ook een eis. Maar het voorstelrondje en het uitwisselen van telefoonnummers ontaardt al in chaos en eindeloos veel seksistische grappen. „06 69…? Dat begint al goed, Jessica!”

Na de eerste rookpauze beginnen twee geleerd overkomende mannen die helemaal uit het zuiden zijn gekomen een exposé over hoe de hesjes een rechtspersoon moeten worden teneinde vanuit Versailles de republiek omver te werpen en een prinsdom in te stellen. Laurent klapt beleefd, al geeft hij later toe dat hij er net zo weinig van begrepen heeft als ik. Wanhopig probeert Jacky een stemming te organiseren over een door hem georganiseerde ontmoeting, zaterdag, met Normandische parlementsleden van Macron. „We moeten ons structureren, anders komen we niet verder”, zegt hij.

„Waarom zouden we met mensen praten die toch niet luisteren?”, repliceert een van de mannen van een andere rotonde. Applaus. Na de tweede rookpauze druppelt de zaal leeg. Niets is besloten.

III. De president

dinsdag 15 januari

Het is hesje tegen hesje deze ochtend. Uit tientallen kelen klinkt „collabos, collabos” als een deel van de harde kern van de ‘Braves’ naar het gemeentehuis van Grand-Bourgtheroulde wandelt voor een ontmoeting met iemand uit de regering van Macron. Voorop loopt Francis Di-Giorgio (66), een gepensioneerde hulpverlener die in 2015 nog actief was in de Bataclan en nu steeds vaker namens de groep uit Brionne het woord voert. Achter hem Laurent. Ook Nathalie Citerin is er. „Ik voel me totaal niet op mijn gemak”, zegt ze.

Het is de dag waarop Macron het ‘Grote Nationale Debat’ opent. Hier, op een steenworp afstand van Brionne, gaat hij straks met plattelandsburgemeesters in debat. Het plaatsje is hermetisch afgegrendeld. Winkeliers hebben hun gevels dichtgespijkerd. Via de burgemeester is contact gelegd met de prefect, vertelt Francis. Omdat de groep uit Brionne vanuit Bourgtheroulde bezien de dichtstbijzijnde hesjes waren, was het niet meer dan logisch dat ze Macron zouden ontmoeten, vonden ze. Net na half één kreeg Francis een telefoontje. De hesjes gingen aan, en met zijn vijven stapten ze in zijn SUV om de paar honderd meter naar het stadhuis, aan de andere kant van het politiekordon, af te leggen. „We gaan naar de premier!”, zei Laurent.

De premier blijkt staatssecretaris van Ecologie Emmanuelle Wargon. Zij moet voor Macron het grote debat in goede banen te leiden. Ze ontvangt in een zaaltje van het gemeentehuis. Cameraploegen moeten weg, maar ik mag blijven. „Onze journalist!”, roept Laurent weer. Na een welkomstwoord van Wargon neemt Francis het woord. Hij zegt op bedaarde toon „heel teleurgesteld” te zijn dat ze Macron niet ontmoeten, maar vertelt de staatssecretaris dat de groep een aantal eisen heeft opgesteld.

Laurent Ricordeau na een gesprek met de staatssecretaris in Bourgtheroulde. Foto Benjamin Girette

Voor hij daaraan toekomt valt Laurent hem in de rede. „Kunnen we blijven demonstreren?” Hij beklaagt zich over het „politiegeweld” tijdens de demonstraties in Rouen en over een departementaal demonstratieverbod. „Wij zijn altijd pacifistisch geweest.” De staatssecretaris zegt iets over „het democratische leven” dat door moet, over blokkades die opgeheven moeten om de economie weer op gang te brengen. De regering heeft meer dan 10 miljard euro uitgetrokken voor lastenverlichting, maar bijna 60.000 mensen zijn technisch werkloos door de gele acties. „Kunnen we het nu over de eisen hebben? Er moet een synthese komen.”

Tot haar zichtbare geruststelling neemt Francis het weer over. „Veel mensen willen de wereld op de lange termijn verbeteren, maar wij kijken naar maatregelen op korte termijn”, zegt hij, voor hij een btw-verlaging bepleit. Maar binnen de kortste keren gaat het gesprek weer alle kanten op. Laurent zegt dat hij gelezen heeft dat Frankrijk „50 miljoen aan Afrika” heeft gegeven. Hij praat over de restauratie van het Élysée en over de van corruptie verdachte ex-bodyguard van Macron. „Wat dit ermee te maken heeft, begrijp ik niet”, zegt Wargon. Maar ze belooft alle zorgen over te brengen.

Bij de uitgang van het gemeentehuis staan de camera’s van de grote nieuwszenders weer klaar. „Ik ben niet overtuigd”, zegt Laurent. „Het was voor de vorm. Voor ons telt alleen het ontslag van de president. Of een referendum, waarmee we de president kunnen wegstemmen.” Andere journalisten bestormen Nathalie. „Ik ben niet erg politiek. Dit is niet mijn wereld”, stamelt ze. „Ik heb me vandaag laten uitschelden voor verrader, voor collaborateur.” En daar is ze nog niet van bekomen. „Ik wil terug naar mijn rotonde”, zegt ze.

Lees ook deze reportage over het ‘Grote Nationale Debat’: Franse grieven met uitroeptekens

IV. De burgemeester

dinsdag 26 februari

Francis is er niet meer bij. „Hij heeft ons verraden”, zegt Phanie in de keet. Uit solidariteit met een vakbondsstaking wilden de hesjes van Brionne op 5 februari de rotonde weer bezetten. Dat Francis de actie officieel bij de prefect wilde melden viel verkeerd. „Ik ben opgegroeid met respect voor de wet”, zei hij later in een gesprek met de plaatselijke krant over de „radicalisering” van de hesjes. Ook dat viel verkeerd. „Hij noemt ons radicaal en gewelddadig, dat zijn harde woorden”, zegt Phanie. Liliane vermoedt dat hij politieke ambities heeft, dat hij in zijn dorp burgemeester wil worden. „Uiteindelijk blijven alleen mensen over met grote bekken zoals ik.”

Francis wil niets meer met de hesjes te maken hebben en is vanavond niet in de Salle des Fêtes naast het gemeentehuis, laat hij me per sms weten. Daar organiseert burgemeester Valéry Beuriot in het kader van het door Macron afgekondigde nationale debat zijn lokale versie. Jacky Dufour komt wel. Maar ook hij wil niets meer met de hesjes te maken hebben. „Ik heb betere dingen te doen.” Hij steunde een lijst van gele hesjes die mee wilde doen aan de Europese verkiezingen. Maar ook die viel met ruzie uit elkaar. „De beweging is goed begonnen, maar gewone mensen zijn het zat. Wat rest zijn radicalen die agenten willen meppen.”

Burgemeester Beuriot had een heldenrol gespeeld in het zesenhalf uur durende debat dat Macron een maand eerder in Bourgtheroulde had. „Bij ons zijn de gele hesjes een voorbeeld van hoe je een beweging moet leiden”, had hij tegenover de president en zeshonderd burgemeesters gezegd. Hij vroeg om terugkeer van de vermogensbelasting voor meer sociale rechtvaardigheid, om betere publieke voorzieningen en om respect voor de hesjes. „Je moet ze niet verwarren met vandalen. Het zijn mensen die boos zijn en op de rotonde een tweede familie hebben gevonden.” De hesjes waren zo trots dat ze de burgemeester een dag later gingen toejuichen voor het stadhuis.

Burgemeester Valéry Beuriot organiseert een lokaal debat in Brionne, als bijdrage aan het nationale debat van president Macron. Foto Benjamin Girette

„De president was als een vis in het water. Hij werd omgeven door burgemeesters die allemaal door hem gehypnotiseerd werden”, zei Beuriot (49) daar in de waterkou. In zijn werkkamer gaf hij, de communist, even later toe dat hij ook zelf onder de indruk was van de liberale president. „Hij is best sympathiek en kende zijn dossiers.” Maar hij vroeg zich nog steeds af of Macron de omvang van de sociale crisis niet onderschatte. „Dit is een beweging die gaat over democratie, over politiek en burgerschap.” De hesjes hadden hem hoop gegeven. De animo voor het dagelijks protest wordt misschien minder, de kloven in de samenleving zijn voorlopig niet gedicht. Maar hij twijfelde over een lokaal debat. „Ik wil niet de waterdrager van de president zijn.”

Dat debat is er nu toch. Maar druk is het niet in de gemeentelijke feestzaal. De uitkomsten zullen naar Parijs worden gestuurd. „Maar het is de vraag wat de politieke vertaling wordt”, waarschuwt Beuriot. „De regering kan dit niet licht opnemen. Het risico is te groot.”

Onder leiding van een ambtenaar gaat het drie uur lang gestructureerd over belastingen en begrotingen, over de organisatie van de staat, over het milieu en dan over democratie en burgerschap. Steeds als iemand dreigt te ontsporen neemt de burgemeester het woord. „We zijn een land van rechten”, zegt hij met bezorgde blik ondanks het gemopper. „Dit is geen dictatuur.” Heel precies legt hij de relatie tussen belastingen, publieke diensten en burgerschap uit. „Is de oplossing belasting verlagen? Ik denk van niet.”

Phanie vertrekt na een half uur. „De caravan is onbeheerd”, zegt ze. Liliane is er tot het eind en roept een paar keer dat we niet moeten denken dat Macron zich hier iets van aan gaat trekken als het debat op 15 maart voorbij is. Laurent blijft de hele avond stil. Hij luistert, knikt af en toe instemmend. „Ik had niets te zeggen”, fluistert hij na afloop. De volgende ochtend zet hij in de besloten Facebook-pagina van de Brionse hesjes een oproep. „Wie doet 16 maart mee met de bezetting van de rotonde als er dan nog niets veranderd is?”