Rusland en Westen ruziën over novitsjok-gifgas bij OPCW

Chemische wapens Een Russisch voorstel om meer dan twee gifstoffen op de OPCW-lijst te zetten, werd geblokkeerd. De Russische ambassadeur in Den Haag noemt dat ‘hypocriet’.

De kathedraal in het Britse Salisbury, de stad waar vorig jaar de aanval met zenuwgas novitsjok plaatsvond.
De kathedraal in het Britse Salisbury, de stad waar vorig jaar de aanval met zenuwgas novitsjok plaatsvond. Foto Tolga Akmen/ EPA

Verbied niet twee novitsjok-zenuwgassen, maar verbied er veel meer. Dat is, zo bleek begin deze week, het Russische standpunt in de opgelaaide discussie rond de uitbreiding van de internationale lijst van chemische wapens.

Vorige maand besloot de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) – op verzoek van Amerika, het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Canada – om twee varianten van het Sovjet-zenuwgas novitsjok op de lijst chemische wapens te zetten. Een van die twee werd vorig jaar, zeer waarschijnlijk door Russische geheim agenten, gebruikt voor de vergiftiging van dubbelspion Sergej Skripal en zijn dochter in het Britse Salisbury. De twee overleefden, maar de aanslag leidde tot fikse discussie tussen Rusland en westerse landen over een uitbreiding van verdrag voor verboden chemische wapens (CWC).

Lees ook: De waaghalzerij van de Russische inlichtingendienst GROe

Rusland kwam maandag op een OPCW-bijeenkomst met een tegenvoorstel om het verbod uit te breiden met veel meer gifstoffen, waarmee juist andere landen – waaronder volgens de Russische ambassadeur in Den Haag, Aleksandr Sjoelgin ook de VS – zouden experimenteren. Maar het Russische voorstel werd door twintig OPCW-lidstaten, waaronder de VS en het VK weggestemd. Het argument: de stoffen op de Russische lijst voldoen niet aan de voorwaarden. In een verklaring stellen de Britten dat „chemicaliën alleen verboden moeten worden als daar een grondige reden voor is”.

‘Hypocriet’ noemde ambassadeur Sjoelgin de westerse blokkade, dinsdag op een speciaal belegde persconferentie. „Om hun eigen ‘novitsjoks’ niet bloot te stellen, proberen deze NAVO-landen hun pijlen op Rusland te richten”, aldus Sjoelgin. Hij suggereerde dat de VS een spelletje spelen om Rusland tot „boeman” te maken. Rusland is „geschokt” over de gang van zaken, waarmee het Westen het CWC-verdrag zou „torpederen”.

Incomplete lijst

Rusland lijkt een punt te hebben. Toen de lijst met chemische middelen in de jaren 90 werd opgesteld, was het bestaan van de Russische ‘novitsjoks’ nog niet bekend. Maar toen eenmaal bleek dat de OPCW-lijst niet compleet was, werd besloten ze niet alsnog op de lijst te zetten. De Amerikanen hoopten daarmee indertijd verdere discussie over nieuwe gifstoffen tegen te houden, omdat zij nieuwe, lastige onderhandelingen vreesden over het chemisch wapenverdrag. Na de aanslag in Salisbury kwam de discussie in een stroomversnelling, met veel verwijten over en weer. De Amerikanen stelden sancties in, en de Britse premier May verklaarde dat alleen Rusland over novitsjoks zou beschikken.

Dat bleek niet te kloppen. De afgelopen jaren ontwikkelden allerlei landen nieuwe gifstoffen en ook novitsjoks. Uit onderzoek van NRC afgelopen jaar bleek dat ook Nederlandse en Amerikaanse instituten aan novitsjoks werkten. Daarnaast mogen landen volgens het chemisch wapenverdrag (CWC) minieme laboratorium-hoeveelheden van verboden gifstoffen ontwikkelen om de werking ervan te kunnen beoordelen. Dit alles geeft Rusland munitie om te stellen dat andere landen óók novitsjoks of verwante stoffen hebben, die in het CWC moeten worden opgenomen.

Lees het onderzoek van NRC naar de ontwikkeling van novitsjok

Vorig jaar besloot de OPCW een einde te maken aan de verwarring rond de vele verschillende chemische stoffen. Er moest een nieuw overzicht komen van de stoffen die onder de bepalingen van het CWC zouden moeten vallen. Dat de Russische novitsjoks nu wel op die nieuwe lijst staan, maar die van andere landen niet, schiet Rusland in het verkeerde keelgat. In zijn verklaring stelde ambassadeur Sjoelgin dat Rusland vorig jaar mei een lijst van 100 chemische stoffen heeft aangeleverd die in aanmerking kunnen komen voor een OPCW-verbod. Met die eigen lijst lijkt Rusland echter vooral méér verwarring te willen zaaien en de aandacht af te leiden van de vergiftiging in Salisbury, waar de discussie mee begon.

Nu het Russische voorstel is afgewezen, kan het opnieuw stellen: ‘wij willen wel meewerken aan internationale afspraken, maar wij worden niet serieus genomen’. Of, zoals Sjoelgin het verwoordde: „dit is misleiding van onze westerse collega’s”.

Met medewerking van Karel Knip

Correctie (28-02-2019): In een eerdere versie van dit stuk stond per abuis dat de vergiftiging in Salisbury door de twee Russische spionnen is uitgevoerd. Het gaat hierbij vooralsnog echter om een sterke verdenking. Dit is aangepast.