Nu ook meer invloed in bestuur?

Staatsdeelneming Het kabinet koopt een belang in Air France-KLM met als doel het Nederlandse belang beter te behartigen.

Een vliegtuig van KLM kort voor de landing op de luchthaven van Lissabon.
Een vliegtuig van KLM kort voor de landing op de luchthaven van Lissabon. Foto Patricia de Melo Moreira/AFP

1 Wat kan de Nederlandse staat met dit belang?

Met 12,68 procent van de aandelen behoort de Nederlandse staat in één klap tot de grootaandeelhouders van Air France-KLM (AFK). Alleen Frankrijk heeft een groter belang, 14,3 procent. Nederland heeft al gezegd dit nagenoeg te willen evenaren. Dat betekent niet dat Nederland qua zeggenschap ook op gelijke hoogte komt met de Fransen. AFK is een Franse beursvennootschap en in Frankrijk geldt sinds 2014 de zogeheten wet ‘Florange’. Deze wet bepaalt dat aandeelhouders die hun belang meer dan twee jaar vasthouden hun stemrecht zien verdubbelen. De Franse staat heeft voorlopig dus dubbel zoveel stemrecht als Nederland.

Grote vraag is of Nederland zijn invloed in het 19-koppige bestuur ook kan vergroten. Op dit moment zijn elf stoelen bezet door de Fransen, van wie er drie direct zijn benoemd door de Franse staat. Het bestuur telt vier Nederlanders. Een van hen, Jaap de Hoop Scheffer, vertegenwoordigt de Nederlandse overheid. Nu de staat een aandelenbelang heeft dat vergelijkbaar is met het Franse, kan hij mogelijk aanspraak maken op extra zetels. Twee andere grootaandeelhouders, luchtvaartmaatschappijen China Eastern en Delta, kregen immers óók een plek in het bestuur toen zij hun belang van elk bijna 9 procent kochten. Maar het is onduidelijk of dit een statutair recht is.

Lees ook: Frankrijk voelt zich verraden na steun voor Schiphol en Elbers

2 Gaat het om de belangen van KLM of de belangen van Schiphol?

Het kabinet benadrukt het belang van Schiphol voor de Nederlandse economie. Knooppunt (hub) Schiphol heeft 326 directe bestemmingen en hoort daarmee tot de mondiale top. Het maakt Nederland aantrekkelijk voor buitenlandse bedrijven en zorgt voor veel werkgelegenheid. Het kabinet citeert onderzoek van Decisio uit 2015, dat cijfers presenteert uit 2013: Schiphol zorgt voor bijna 114.000 banen en voegt 9 miljard euro waarde toe. De Nederlandse staat bezit 70 procent van de aandelen Schiphol Groep, die in 2018 117 miljoen euro dividend aan aandeelhouders uitkeerde.

KLM (ruim 30.000 banen) zorgt met de twintig partners van de alliantie SkyTeam voor 70 procent van het verkeer op Schiphol. Een rapport van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (RLi) uit juli 2016 relativeert het belang van Schiphol overigens.

3 Hoe financiert de staat de aankoop van het belang?

Om 12,68 procent van de aandelen te verwerven, had de staat 680 miljoen euro nodig (de aankoop van de aandelen, de transactievergoeding die de staat aan ABN Amro heeft betaald plus belastingen). Dat bedrag leent de staat op de financiële markten. Omdat tegenover dat bedrag een bezit komt te staan (de aandelen), leidt dit niet tot een verslechtering van het EMU-saldo.

Wel loopt de staatsschuld op met 680 miljoen euro – er wordt immers meer geleend. Dat betekent dat de staat rente betaalt over dat bedrag. In de huidige periode van extreem lage rentes is dat een laag bedrag, sterker nog, het is zeer waarschijnlijk dat de staat geld ontvangt (negatieve rente). Tegenover de (negatieve) rentelasten staan mogelijke inkomsten in de vorm van dividend. De laatste jaren heeft Air France-KLM geen dividend uitgekeerd.

Pikant detail: AFK daalde vanmorgen zo’n 10 procent op de beurs. Gevolg is dat de investering van 680 miljoen bijna 70 miljoen euro minder waard is geworden.

4 Hoe zijn de reacties in Den Haag?

In de Tweede Kamer is veel begrip te horen. „Verdedigbaar”, noemt PvdA’er Henk Nijboer het besluit. „Begrijpelijk”, zegt D66’er Joost Sneller. Daadkrachtig, vindt GroenLinks-Kamerlid Bart Snels, „maar het woord ‘goed’ ga ik nog niet in mijn mond nemen”. Het kon niet anders, na jaren van praten met de Fransen, vinden veel Kamerleden. CDA’er Erik Ronnes: „Nederland heeft vaak het nakijken, het is goed dat de belangen van KLM en Schiphol beter beschermd gaan worden”. Hóé precies, daar hebben veel Kamerleden nog wel vragen over. Sneller: „We moeten ervoor waken dat de overheid achter de stuurknuppel van KLM gaat zitten.” Snels (GroenLinks): „Als de staat meer zeggenschap krijgt, moet er wel een strategie komen die een rem zet op de groei van Schiphol en zorgt dat vliegtuigen schoner en stiller worden.”

5 Hoe zijn de reacties in Parijs?

Een „donderslag” noemen Franse media het besluit. Hoewel premier Rutte zegt vooraf met president Macron te hebben gebeld en Hoekstra zijn ambtgenoot Bruno Le Maire geïnformeerd zou hebben, laat de Franse regering in een eerste reactie weten niet op de hoogte te zijn geweest.

„Ik neem er kennis van dat de Nederlandse regering een belang heeft genomen, wat gebeurd is zonder de Board of Directors [Conseil d’Administration] of de Franse regering te informeren”, liet Le Maire dinsdagavond weten. „Ik bevestig opnieuw mijn steun voor de strategie van het bedrijf en zijn management. Het is essentieel dat principes van goed bestuur gerespecteerd worden en dat Air France-KLM geleid wordt in de geest van het sociale belang, zonder inmenging van nationale staten.”

Die laatste opmerking tekent het Franse sentiment. Macron en Le Maire hebben er sinds hun aantreden op gehamerd dat Air France-KLM privaat is gebaat bij zo beperkt mogelijke betrokkenheid van de staat.

Terwijl de vorige Franse regering nog de rechterhand van premier Manuel Valls naar het bedrijf stuurde om te onderhandelen over nieuwe cao’s, kreeg de Canadese topman Benjamin Smith onder de liberalere wind die sinds 2017 in Parijs waait de vrije hand om met louter zakelijke argumenten de rust onder het Franse personeel te herstellen. Franse analisten hielden er rekening mee dat de ook elders privatiserende Franse staat bij een gunstige koers het belang in Air France-KLM zou verminderen. Topman Smith had dat scenario vorig najaar bevestigd. Maar Le Maire liet hem toen weten dat hij voor zijn beurt sprak.

Correctie (27 februari 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond in het bijschrift dat op de foto een opstijgend KLM-toestel te zien is. Het is een toestel kort voor de landing. Dat is hierboven aangepast.