Er is veel ongemak over Europees OM

Europees Openbaar Ministerie Een nieuwe Europese openbaar aanklager gaat onder meer EU-fraude opsporen. Polen en Hongarije doen niet mee. Vijf vragen over het Europees Openbaar Ministerie.

Vooral de Roemeense Laura Kövesi maakt veel kans op de nieuwe functie.
Vooral de Roemeense Laura Kövesi maakt veel kans op de nieuwe functie. Foto Vadim Ghirda / AP

600 miljoen euro. Dat is de geschatte jaarlijkse kostenpost door grootschalige fraude met EU-subsidies. Uit de Europese begroting, waar alle EU-landen aan bijdragen, verdwijnen die miljoenen in projecten die nooit subsidie hadden moeten krijgen.

Wie spoort die, vaak grensoverschrijdende, fraude op? En welke juridische instantie heeft het mandaat om de fraudeplegers te vervolgen?

Op die vragen, waarmee ‘Brussel’ al decennia worstelt heeft de EU nu als antwoord: een Europees Openbaar Ministerie (EOM). De weerstand tegen de komst van het EOM was aanvankelijk groot. Veel EU-lidstaten, Nederland voorop, huiverden bij het overhevelen van nationale justitietaken naar Brussel. Maar de groeiende problemen met EU-fraude gaven de doorslag. Drie kandidaten lopen deze week warm om hoofdaanklager te worden van het EOM.

  1. Wat gaat het EOM doen?

    Het wordt verantwoordelijk voor de bestrijding van btw-fraude en fraude en corruptie met EU-gelden. De Europese Commissie wil op termijn de bevoegdheden van het EOM nog uitbreiden naar opsporing en bestrijding van terrorisme. Daarover is onenigheid binnen de EU.

    Van de 27 EU-landen (28 minus 1, na de Brexit) doen 22 landen mee. Ierland, Zweden, Denemarken, Hongarije en Polen erkennen het EOM niet. Het hoofdkantoor komt in Luxemburg.

  2. Kan fraude-opsporing niet in eigen land?

    Nationale autoriteiten schieten te kort, zegt D66-europarlementariër Sophie in ’t Veld, voorvechtster van EOM. „Bij EU-fraude zijn internationale bendes betrokken. Op nationaal niveau zijn er te weinig middelen om dat aan te pakken.”

    In ’t Veld was als lid van een parlementaire commissie betrokken bij onderzoek naar fraude in Slowakije en Malta. „Journalisten die in die landen onderzoek deden werden vermoord. De Slowaakse en Maltese overheden konden of wilden het niet aanpakken. Daarom is de komst van een EOM noodzaak.”

    Bijna de helft van de ruim 2.500 fraudezaken rond het EU-budget worden thans niet opgevolgd met juridische stappen. Slechts 42,2 procent van de behandelde zaken leidt tot veroordeling. Op EU-niveau bestaat al langer het antifraudebureau OLAF, maar dat heeft slechts een onderzoeksmandaat.

    Het nieuwe EOM zal worden gecontroleerd door nationale rechtbanken. Nationale rechters kunnen het Europees Hof van Justitie vragen te oordelen of het handelen van het EOM rechtmatig is.

  3. Waarom doen 5 van de 27 landen niet mee?

    In Ierland, Zweden en Denemarken is het ongemak nog groot over de soevereiniteitsoverdracht. Verwacht wordt dat die landen zich later aansluiten. Polen en Hongarije zijn fel gekant tegen het EOM. Juist in die twee landen is het aantal EU-fraudezaken uitzonderlijk hoog. „Ze willen geen pottenkijker zoals het EOM”, zeggen bronnen in Brussel.

  4. Lees ook: Roemenië wil een stokje steken voor de aanstelling van ex-aanklager Laura Kövesi
  5. Welke kandidaat-aanklager maakt kans?

    Op de short list van kandidaten staan een Duitse, Franse en Roemeense rechter. Ze hebben zich zélf aangemeld. Vooral de Roemeense, Laura Kövesi gooit hoge ogen, omdat ze in haar land als anticorruptiestrijder succesvol was. Wellicht te succesvol. Ze werd door de Roemeense regering – geleid door de sociaal-democratische partij PSD van Livia Dragnea, die zelf van EU-fraude wordt verdacht – in 2018 ontslagen. Het ontslag van ‘lastpak’ Kövesi leidde tot anticorruptiemarsen. Ook de afgelopen dagen gingen betogers en stakende rechters in Roemenië de straat op in protest tegen de – naar hun mening – hervormingen van de rechtsspraak „in het voordeel van corrupte PSD-politici”. Tegen Eurocommissaris Frans Timmermans, die een onderzoek wil naar de Roemeense rechtsstaat, werd inmiddels door PSD-gezinde rechters een rechtszaak aangespannen.

  6. Wordt het Kövesi?

    Dinsdag werden de drie kandidaten ondervraagd door Europarlementariërs. D66’er In ’t Veld heeft een voorkeur voor Kövesi. „Als zij het wordt, weet je zeker: ze is dan niet een Roeméénse EOM-aanklager, maar een aanklager namens alle deelnemende EU-landen.”

    De Franse kandidaat is echter de favoriet van de Europese Raad van ministers. Naar verwachting wordt volgende week door Europarlement en Raad samen beslist wie van de twee het wordt.

    • Tijn Sadée