Dramatische nederlaag dwingt Vijfsterren aanpak te herzien

Verkiezingen Sardinië In één jaar tijd is de populistische Vijfsterrenbeweging driekwart van zijn kiezers in Sardinië kwijtgeraakt. De crisis is compleet en het kabinet in Rome staat onder druk.

De landelijke leider van de Vijfsterrenbeweging, Luigi Di Maio.
De landelijke leider van de Vijfsterrenbeweging, Luigi Di Maio. Foto Alessandr O Di Meo / EPA

Na een nieuwe dramatische nederlaag bij regionale verkiezingen, nu in Sardinië, wil de populistische Vijfsterrenbeweging, de grootste regeringspartij in Italië, haar organisatie en een aantal programmapunten herzien.

De verkiezingen zondag in Sardinië werden een regelrechte ramp voor de Vijfsterrenbeweging. Bij de landelijke verkiezingen van 4 maart vorig jaar kreeg zij hier nog 42,5 procent van de stemmen. Net zoals in andere Zuid-Italiaanse regio’s domineerden de Vijfsterren volledig. Hoewel de stemmen dinsdagmiddag nog niet allemaal zijn geteld, is wel duidelijk dat de Vijfsterrenbeweging nu blijft steken tussen de 9 en 11 procent.

Die nederlaag is veel groter dan gevreesd. De landelijke partijleider Luigi Di Maio had de bui al zien hangen. Hij heeft geen campagne gevoerd op Sardinië om de kandidaat van zijn partij te steunen. Landelijk worden de Vijfsterren overspeeld door hun kleinere coalitiepartner Matteo Salvini, van de anti-migratiepartij Lega. Voorzichtig hadden partijwoordvoerders gezegd dat ze ervan uitgingen ergens rond de twintig procent te krijgen. Zondagavond nog, na de eerste exit-polls, beweerden prominente partijleden dat ze in ieder geval de grootste partij zouden blijven.

Maar de grootste afzonderlijke partij, dat is de centrum-linkse Democratische Partij geworden, met ruim 13 procent. Ook al verliest zij nu de macht op Sardinië, de 33 procent voor de linkse alliantie wordt gevierd als een bewijs dat links overeind begint te krabbelen. Maar de grote winnaar is de rechtse coalitie, van Lega, de lokale Sardijnse Actiepartij, Forza Italia van mediamagnaat Silvio Berlusconi, en de kleine hard-rechtse partij Fratelli d’Italia. Hun kandidaat kreeg rond de 48 procent.

Onzichtbare kandidaat

Ook in het zuiden rukt de Lega van Salvini op. Die partij pleitte een paar jaar geleden nog voor autonomie voor het rijke noorden, maar legt onder Salvini de nadruk op veiligheid en een migratiestop. Zo groot is de uitstraling van Salvini inmiddels dat Christian Solinas van de Sardijnse Actiepartij, de kandidaat van rechts, nauwelijks campagne heeft gevoerd. Hij werd „de onzichtbare kandidaat” genoemd, omdat alle aandacht ging naar de verkiezingsbijeenkomsten die Salvini op het eiland hield.

Het is nu crisis binnen de Vijfsterren. De groep meer links georiënteerde partijleden die grote problemen hebben met de anti-migrantentaal van Salvini, voelt zich gesterkt in zijn onbehagen over de regeringscoalitie. De manier om partijkandidaten te kiezen, via webverkiezingen op een speciaal hiervoor gebouwd portal, staat ter discussie. De partij preekt directe democratie, maar in de praktijk blijkt dat vaak te leiden tot veel lokale intriges en ruzietjes.

Ook bij de principiële weigering om samen met andere partijen de verkiezingen in te gaan worden vraagtekens gezet, net als bij de afspraak dat gekozenen maar twee termijnen mogen aanblijven – een van de problemen van de Vijfsterren is een gebrek aan politieke ervaring. Di Maio heeft gesuggereerd dat nog deze week een nieuwe lijn wordt uitgezet.

Vervroegde verkiezingen?

Ruim twee weken geleden won Salvini’s Lega ook al met een rechtse coalitie in de Abruzzen, ook een regio die wordt gerekend tot Zuid-Italië, waar een jaar geleden de Vijfsterren een volle bak haalden. In hun regeringscontract hebben Lega en Vijfsterren elkaar gevonden in verzet tegen het oude politieke bestel en tegen het financiële kader van Brussel, maar Salvini heeft de rechtse alliantie waarmee hij vorig jaar de landelijke verkiezingen inging nooit opgezegd.

Hoe Salvini’s anti-migratiepopulisme het anti-elite populisme van de Vijfsterren overvleugelt

Premier Conte, vooral een bemiddelaar tussen de twee partijen, bezwoer dinsdag dat de uitslag op Sardinië geen gevolgen zal hebben voor de stabiliteit van het kabinet. Maar de Amerikaanse kredietbeoordelaar Fitch had vrijdagavond al gezegd sterk rekening te houden met nieuwe verkiezingen dit jaar. De verleiding is erg groot voor Salvini, qua zetels nog de junior partner in het kabinet, om de recente regionale successen om te zetten in landelijke zetelwinst – waarna een rechtse coalitie waarschijnlijk zou worden.

Iedereen in Italië gaat ervan uit dat Salvini, als hij dat al gaat proberen, wil wachten tot na de Europese verkiezingen eind mei. Die zouden, na alle voor hem gunstige opiniepeilingen, bij echte landelijke verkiezingen moeten laten zien hoe sterk zijn aanhang is gestegen.