Internationaal Gerechtshof: VK moet bestuur Chagosarchipel opgeven

De hoogste rechter van de Verenigde Naties heeft eilandstaat Mauritius in het gelijk gesteld in een langslepend territoriaal conflict met het Verenigd Koninkrijk.

Een demonstrant in 2008 in Londen strijdt voor haar terugkeer naar de Chagosarchipel.
Een demonstrant in 2008 in Londen strijdt voor haar terugkeer naar de Chagosarchipel. Foto Andrew Winning/Reuters

Het Verenigd Koninkrijk claimt onterecht soevereiniteit over de Chagosarchipel, in de Indische Oceaan, en moet het bestuur opgeven. Dat stelt het Internationaal Gerechtshof in Den Haag in een niet-bindend advies. Daarmee stelt de hoogste rechter van de Verenigde Naties eilandstaat Mauritius in het gelijk in een langslepend territoriaal conflict met het VK over de Chagoseilanden.

Hoewel het Hof uitspraken en adviezen niet kan afdwingen, hebben deze wel enige waarde. Zo wordt er een juridische basis gelegd voor toekomstige internationale geschillen en wordt er een signaal afgegeven. Als het Verenigd Koninkrijk zich niet houdt aan het huidige advies van het Hof levert dat veel negatieve ‘publiciteit’ op, wat weer kan leiden tot druk van de internationale gemeenschap. In dit geval zal het advies van het Hof weer terechtkomen bij de Algemene Vergadering van de VN.

Dekolonisatie

Volgens het Hof hebben de Brittten “onwettig gehandeld tijdens de dekolonisatie van de Chagoseilanden”. De Chagosarchipel ligt middenin de Indische Oceaan, zo’n 1.600 kilometer ten zuiden van India. In totaal bestaat de archipel uit meer dan zestig tropische eilanden, waarvan de grootste Diego Garcia is.

De archipel was een Britse kolonie die vanaf Mauritius werd bestuurd. Maar in 1965 werden de Chagoseilanden losgekoppeld van Mauritius. Londen betaalde Mauritius ruim 4 miljoen pond voor de eilandengroep. De nieuwe naam werd het Brits Indische Oceaanterritorium. Kort daarna, in 1968, werd Mauritius onafhankelijk van de Britten.

Drie jaar later werd er met toestemming van de Britten een Amerikaanse luchtmachtbasis op het grootste eiland Diego Garcia gebouwd, die er tot op de dag vandaag staat. Zo’n 1.500 inheemse eilandbewoners moesten door de bouw van de basis gedwongen verhuizen. Veel van hen kwamen terecht in het VK en enkelen van hen hebben vanuit daar rechtszaken aangespannen tegen het VK.

Verbod opbreken kolonies

Volgens Mauritius, dat vorig jaar de zaak aanspande bij het Gerechtshof, was de scheiding van de eilandengroep in strijd met VN-resolutie 1514 uit 1960, die specifiek het opbreken van kolonies vlak voor de onafhankelijkheid verbiedt. Een meerderheid van de Algemene Vergadering van de VN stemde in 2017 - precies een jaar na het Brexit-referendum - vóór de Mauritiaanse resolutie die de Britse soevereiniteitsclaim over de Chagoseilanden ter discussie stelde. 65 landen, waaronder veel EU-landen, onthielden zich van stemming. 94 landen stemden voor, vijftien tegen.

Vervolgens vroeg de Algemene Vergadering het Internationaal Gerechtshof (ICJ) om een ‘advies’. Het ICJ, niet te verwarren met het Internationaal Strafhof (ICC) dat ook in Den Haag zit, is het belangrijkste gerechtelijke orgaan van de Verenigde Naties, gevestigd in het Vredespaleis in Den Haag. Het Hof bestaat uit vijftien rechters die worden gekozen door de Algemene Vergadering en de Veiligheidsraad, die bestaat uit vijf permanente leden: de VS, Frankrijk, Verenigd Koninkrijk, China en Rusland.

Niet alle landen erkennen het Hof, wat in de praktijk betekent dat landen geregeld uitspraken van het ICJ naast zich neerleggen. Ook kunnen uitspraken van het Hof niet worden afgedwongen, omdat de VN geen bevoegdheden of internationale politiemacht hebben. Bovendien kunnen de uitspraken van het Hof gevetood worden door een van de permanente leden van de Veiligheidsraad. Het VK kan in dit geval een veto indienen, maar doet dat vooralsnog niet.