Zogeheten ‘automated guided vehicles’ in een ziekenhuis in Bangkok, Thailand. De combinatie van razendsnelle technologische ontwikkelingen als kunstmatige intelligentie (AI) en voortgaande globalisering gaat werken compleet veranderen, denkt Baldwin.

Foto Rungroj Yongrit/ EPA

‘Middenklasse krijgt in deze economische revolutie de tikken’

Interview | Richard Baldwin De derde economische revolutie staat voor de deur. En vooral de beter opgeleiden worden erdoor geraakt, schrijft hoogleraar internationale economie Richard Baldwin in een nieuw boek. ‘Ik ben een optimist, ik vermoed dat de Globotics-revolutie op langere termijn goed is voor de mensheid.’

Toen Richard Baldwin iemand zocht om een nieuwe blog te redigeren voor VoxEU, een gerenommeerde site voor economische discussies die hij sinds 2006 runt, deed hij iets wat hij nooit eerder had gedaan: hij meldde zich bij een online, mondiaal bureau voor freelancers. Dit bureau, Upwork, had meteen een paar kandidaten voor hem met een economische achtergrond en journalistieke ervaring. Baldwin, tevens hoogleraar economie in Genève, contracteerde er twee. De eerste was een schrijver in het Amerikaanse Michigan, die 35 dollar per uur vroeg. De tweede, een Japanse die in Amerika had gestudeerd en voor de VN had gewerkt, woonde in Bangkok. Zij vroeg 15 dollar.

„Als ik vroeger mensen nodig had”, zegt Baldwin in een lang Skypegesprek vanaf het vliegveld van Brussel waar hij wacht op een vlucht naar Genève, „was ik meer tijd en geld kwijt. Tien jaar geleden was het lastig freelancers te vinden met zo’n uitgesproken profiel. Ze moesten in de buurt zitten, op gesprek komen, enzovoort. Vervolgens onderhandelde je eindeloos over een contract. Nu is alles met een paar klikken geregeld. Een kind kan de was doen. De gewerkte uren worden wekelijks van mijn creditcard afgeschreven. Intussen werk ik alleen nog met Emma, de redacteur in Bangkok. Zij was beter dan de man in Michigan. Ik kon zonder enige moeite, of verplichtingen, met hem stoppen. Emma levert zulk goed werk dat ik haar nu heb ingeschakeld bij het redigeren van mijn nieuwe boek, The Globotics Upheaval. Intussen betaal ik haar wel meer dan in het begin.”

In The Globotics Upheaval: Globalization, Robotics, and the Future of Work, een zeer leesbaar boek dat begin dit jaar verscheen, schrijft Baldwin dat werkverhoudingen zoals die tussen hem en Emma in Bangkok weleens heel snel de norm kunnen worden. Wereldwijd. De combinatie van razendsnelle technologische ontwikkelingen als kunstmatige intelligentie (AI) en voortgaande globalisering gaat werken in zijn ogen compleet veranderen. Dat is natuurlijk niet voor het eerst. Bij de industriële revolutie werden vooral boeren en handwerkers geraakt. En de IT-revolutie in de jaren zeventig trof vooral arbeiders. Automatisering maakte hun werk overbodig; bedrijven waar ze werkten verhuisden naar lagelonenlanden. Maar de huidige globotics-revolutie, die Baldwin als derde grote economische revolutie kenschetst, raakt ditmaal niet de productiesector, maar de dienstensector. Die bleef tot dusver redelijk buiten schot. Het zijn ditmaal niet de arbeiders die getroffen worden (of gáán worden), maar de middenklasse. Het zijn de beter opgeleiden in de dienstverlening die dit keer tikken krijgen: advocaten, journalisten, dokters. Zij krijgen steeds meer concurrentie van robots, ongelooflijk slimme computerprogramma’s of echte mensen zoals Emma, die aan de andere kant van de wereld voor een zacht prijsje het werk doen – ook ’s nachts en in het weekend, en zonder vakantiedagen.

Hologram-vergaderingen

In zijn boek geeft Baldwin diverse voorbeelden van de impact die AI en de globalisering nu al hebben. Grote advocatenkantoren beginnen robots te gebruiken, die binnen één minuut relevante jurisprudentie navlooien om vonnissen voor te bereiden. (De uiteindelijke afweging blijft mensenwerk.) Eerder deden jonge juristen dit, die net van de universiteit kwamen. Verzekeraars gebruiken robots of telewerkers in verre landen om claims van klanten te beoordelen. Steeds meer mensen maken gebruik van secretaressen of receptionisten uit een andere tijdzone, die een paar uur per week mails beantwoorden, afspraken maken of reizen helpen plannen. Ook wordt het dankzij telepresence steeds makkelijker goedkope buitenlandse dokters te raadplegen. Met online vertaaldiensten op je telefoon, die steeds accurater worden, is het zelfs niet erg meer als je een andere taal spreekt. Je kunt tegenwoordig zelfs hologram-vergaderingen opzetten, waarbij je mensen in één kamer laat vergaderen die zich in werkelijkheid in alle uithoeken van de wereld bevinden. Bij sommige kranten, schrijft Baldwin, wonen buitenlandse correspondenten zo redactievergaderingen bij.

De industriële revolutie en de IT-revolutie leidden tot veel sociale onrust. Krijgen we dat weer?

„Op korte termijn wel, vrees ik. Maar ik ben een optimist en ik vermoed dat de Globotics-revolutie, net als de twee eerdere revoluties uiteindelijk, op langere termijn goed is voor de mensheid. Als robots de mechanische kant van ons werk overnemen, zeg maar het werk dat je met je hoofd doet, krijgen wij de kans om ons te richten op het werk dat je met je hart doet. Het werk dat alleen door mensen gedaan kan worden. Dat is het leukste werk. Daarom denk ik dat deze ontwikkeling op den duur positief is.

„Wat echter pijn doet, is de aanpassing. Veel mensen moeten zichzelf omscholen. Ze moeten nieuwe dingen leren. Hun ambities bijstellen. Hun leven veranderen. Ook bij de vorige twee revoluties zat dáár de pijn. In die aanpassing.”

Om te profiteren van de toenemende invloed van technologie op de arbeidsmarkt, moeten we investeren én offers brengen, adviseerde een denktank onlangs

Hoeveel tijd hebben we voor die aanpassing?

„Dit is het punt: heel weinig. Bij de vorige twee revoluties hadden we daar meer tijd voor. Véél meer. De drijvende krachten van grote economische transformaties – automatisering en globalisering – liepen vroeger namelijk niet gelijk op. Bij de eerste grote revolutie, de Industriële Revolutie, zat er honderd jaar tussen de uitvinding van de stoommachine en het moment waarop de globalisering ermee aan de haal ging: de ingebruikname van stoomtreinen en stoomboten. In die lange periode, de Great Transformation, vond er een ingrijpende verschuiving plaats van werken op het land en in kleine werkplaatsen naar werken in fabrieken in de grote stad.

„De IT-revolutie, de tweede grote economische revolutie, begon met de fabricage van de eerste echte chip, in de jaren zeventig. Pas twintig jaar later volgde de globalisering, waarbij bedrijven hun kennis meenamen naar landen waar goedkope arbeid was. Ook toen hadden mensen hier enige tijd om fabrieken te verlaten, bij of om te scholen en op kantoren te gaan werken. Ditmaal, met de Globotics-revolutie, komen automatisering en globalisering gelijktijdig. Veel tijd om ons aan te passen hebben we ditmaal niet.”

Foto Getty Images

Bereiden wij ons goed genoeg voor?

„Nee! We doen bijna niks. Bijna niemand ziet hoe snel deze ontwikkeling gaat. Bijna niemand ziet dat de toekomst compleet anders wordt dan het verleden, en dat ditmaal ook hoogopgeleiden worden geraakt. Dat is een van de redenen dat ik dit boek heb geschreven. We moeten in actie komen, anders wordt deze revolutie vrij ontwrichtend en kunnen er sociale en politieke ongelukken gebeuren. In landen als Nederland en België werkt 80 procent in de dienstensector. De sociale onrust tijdens de Great Transformation was enorm. Je hoeft Charles Dickens maar te lezen om te begrijpen waarom: veel mensen leden honger, leefden in afschuwelijke omstandigheden. En wat de IT-revolutie afgelopen decennia deed, kunnen we in Amerika zien. Er zijn hele regio’s waar de industrie is verpieterd of weggetrokken. En de mensen die er nog wonen, zijn vaak verpauperd en stemmen voor Trump.”

Mensen vreesden toen dat de revolutie alleen banen kóstte en dat er niets voor terugkwam. Wat zegt u tegen mensen die deze angst nu weer hebben?

„Die angst is er altijd. Begrijpelijk. Maar deze revoluties hebben ook telkens nieuwe banen gecreëerd. Ditmaal gebeurt dat zeker weer. Kijk naar mij. Ik heb Emma. Op dezelfde manier heb ik ook anderen gecontracteerd, bij voorbeeld om mijn speeches om te werken tot leesbare artikelen. Vroeger kostte me dat ongelooflijk veel tijd. Vaak deed ik het niet eens. Nu haal je een toespraak door je computer en heb je hem op schrift. Maar om uit zo’n spreektaalverhaal met onafgemaakte zinnen een coherent stuk te maken, heb je mensen nodig. Dat kan ik nu uitbesteden. Zo heb ik tijd om andere dingen te doen. Leukere dingen. Kortom, ik word creatiever en productiever. Dankzij kunstmatige intelligentie. Intussen heb ik niemand ontslagen.”

Lees ook de column: Volop werk, maar toch werkloosheid. Hoezo?

Moet iemand mensen helpen om zich aan die nieuwe economische realiteit aan te passen?

„Dit is primair een taak voor de overheid, in mijn ogen.”

Wordt dat geen aanslag op de verzorgingsstaat?

„Als je het slim doet, is het te regelen. Denemarken heeft het zogeheten flexicurity-systeem. De arbeidsmarkt is er heel flexibel. Je kunt mensen makkelijk ontslaan. Bedrijven huren hen daardoor sneller in. Maar dit wordt wel gecombineerd met een genereus sociaal vangnet en een omvangrijk omscholingsprogramma. In Japan, een land met een sterke sociale cohesie, helpen grote bedrijven ook mee met voorzieningen en trainingen. Kleinere bedrijven hebben daar echter de middelen niet voor. Wat mensen zelf kunnen doen, is nadenken over welk deel van hun werk door een robot kan worden gedaan en welk deel niet. Op dat laatste moeten ze proberen te focussen. Mensen moeten altijd bedenken: een tractor kan veel werk van de boer overnemen, maar een echte boer wordt hij nooit.”

Is de globalisering te vertragen, zodat er meer tijd is voor aanpassing?

„Dat kan. Maar alleen in sectoren die al gereguleerd zijn, zoals de zorg of de advocatuur. Of neem taxi’s. Het duurde even, maar in allerlei steden wordt Uber nu langzaam ingekapseld in het bestaande regelsysteem. Het heeft iets van de negentiende eeuw: toen vertraagden overheden en kooplieden de introductie van de stoomtrein, omdat ze al hun geld in het bestaande systeem met trekschepen en diligences hadden gestopt.

„Maar er zijn ook veel ongereguleerde sectoren, waar weinig te vertragen valt. Het kost veel te veel tijd om vanuit het niks regulering te ontwerpen. Een vertaler krijgt Google Translate, een gratis concurrent, niet zo makkelijk weg. Twee jaar geleden was Google hopeloos. Nu is het nog niet perfect, maar wel stukken beter.”

Bestaat de wereld straks uit freelancers?

„Dat denk ik wel. Voor sommigen wordt dat een hard bestaan. Er komt meer concurrentie. In sommige beroepsgroepen, zoals de journalistiek, gaan de lonen omlaag.”

Hoe beïnvloedt de Globotics-revolutie migratie? Veel van ons werk kan straks in armere landen worden gedaan.

„Goede vraag. Ik denk dat dit klopt. Je ziet het in Singapore, waar ze op zeker moment vonden dat er te veel Maleisische arbeidskrachten waren, vooral in de horeca. De laatste keer dat ik in Singapore was, verzorgde een robot mijn roomservice. In sommige bars of restaurants bestel je niet bij een serveerster, maar op een tablet die aan je tafel vast zit. Later komt iemand dan wel je eten brengen. Dus ja, misschien vinden sommigen in Europa dit wel een goede ontwikkeling. En migranten zelf ook. Bijna allemaal komen ze puur voor het werk, niet omdat ze hier per se willen zíjn.”