Hans Maessen, Nederlandse Brexit- en douane-expert.

Foto Chris Keulen

‘De Brexit-deal is douanetechnisch broddelwerk’

Hans Maessen Douane-expert

Dé douane-adviseur van de Brexiteers is een Nederlander: Hans Maessen. Met zijn plan kan de impasse rond Brexit doorbroken worden, zegt hij. „We zijn blind gemaakt voor de alternatieven.”

In de brasserie van Hotel Roermond pakt Hans Maessen (61) zijn mobiele telefoon van tafel. „Kijk: dit is het app-groepje waarin we de voorstellen van de Brexiteers proberen te redden.” Na wat scrollen switcht hij naar een andere app-groep: „En dit is het clubje Lagerhuisleden dat met de regering van May overlegt over een alternatief voor de backstop .”

De geboren en getogen Limburger zit als een van de weinige Nederlanders dicht op het chaotische Brexitproces in Londen. Hans Maessen is douane-expert: al 35 jaar helpt hij bedrijven met de import en export van goederen en kent hij zodoende iedere krocht van de douanepraktijk. Vanwege die kennis adviseert hij de European Research Group (ERG) van Conservatieve parlementariërs als Jacob Rees-Mogg, Iain Duncan Smith en David Davis.

Brexit Lexicon: de backstop en andere belangrijke termen

Tot nu toe blokkeren zij in de Conservatieve fractie het akkoord tussen Theresa May en de EU. De groep van circa zeventig Members of Parliament (MP’s) heeft een alternatief plan voor de gehate backstop, de maatregel die ervoor moet zorgen dat de grens tussen Noord-Ierland en Ierland ook na de Brexit onzichtbaar blijft. Dat plan komt voor een aanzienlijk deel uit de koker van de Limburger.

Maessen, een fervent hoedendrager, is op de dag van het interview net terug van een serie vergaderingen in Londen, onder meer met Brexit-minister Stephen Barclay. Voor hem ligt een nieuwe fedora van beverhaar, tussen de bedrijven door gekocht bij Lock & Co, de hoedenwinkel waar Winston Churchill vaste klant was. „Ik heb thuis een hele boom vol hoeden. Ik begon op mijn twintigste al te kalen, dus ik moest wel.”

Hoe raakt een douane-expert uit Roermond betrokken bij een club Brexiteers in het Britse Lagerhuis?

„Via een zakenrelatie werd me gevraagd een praatje te houden voor douanespecialisten in Engeland. Daar zat iemand in de zaal van het Institute of Economic Affairs, een denktank van mensen die vrijhandel voorstaan. Die zei: ‘Hé! Wij zijn een paper aan het schrijven en daar moet nog een grensparagraaf in over Noord-Ierland. Kunnen we daar eens samen naar kijken?’

„Bij de tweede ontmoeting zaten er namens de ERG, de club van Conservatieven, drie MP’s, onder wie Owen Paterson, oud-minister van Noord-Ierse Zaken. ‘Dit is precies wat we nodig hebben’, zei hij.”

Zijn er in het Verenigd Koninkrijk zelf geen mensen met kennis van douane- en grenskwesties?

„Er is een enorm gebrek aan douanekennis in Engeland, dat heeft ze in onderhandelingen met de EU ook opgebroken. Ik zeg altijd: customs are not sexy. Als je niet met douane te maken wilt hebben, ga je er ook niet naar op zoek. Maar het is een mooi vak, hoor. Het is een stelsel dat wereldwijd is afgestemd, het is hyper-internationaal en volledig geautomatiseerd. Het is logistiek, het is juridisch, financieel, fiscaal. In welke sector heb je dat? Er zit heel veel dynamiek in. Kijk naar Trump en China, kijk naar Brexit: dat draait om goederen, het draait om douane.”

Lees ook deze reportage uit november: De Noord-Ieren beseffen: alles draait nu om ons

De grens op het Ierse eiland was tijdens de burgeroorlog in het noorden, vanaf de jaren zestig tot 1998, oorzaak van spanningen tussen de unionisten (pro-Brits) en de nationalisten (pro-Iers). In principe wordt die grens na de Brexit hard, maar iedereen is het er vanwege de kostbare vrede op het eiland over eens dat dit onwenselijk is, ook de ERG. De twistvraag is alleen: hoe regel je dat? May heeft de backstop afgesproken met de EU. Als er na de Brexit niet tijdig nieuwe afspraken worden gemaakt die een zachte grens garanderen, dan treedt deze in werking. Het hele Verenigd Koninkrijk blijft dan in een douane-unie met de EU, tot die vervangende afspraken er wel zijn. De Brexiteers vrezen dat het VK op die manier eindeloos in de douane-unie gevangen blijft, waardoor het ook geen vrijhandelsverdragen met andere landen of blokken kan sluiten.

Maessen vindt dat er met de backstop onnodig een bureaucratisch monster is gecreëerd. Een grens onzichtbaar houden kan volgens hem ook prima met bestaande regels en technologie: het VK in de douane-unie houden is daar helemaal niet voor nodig. „In ons voorstel hoeven de douaneformaliteiten niet aan de grens vervuld te worden, dat kan ook op de laad- en losplaats in het binnenland. Daardoor hoef je aan de grens niet te stoppen.”

Sinds midden 2018 wordt de Limburger met grote regelmaat meegetroond naar vergaderingen met de regering of naar gesprekken van de Brexiteers met EU-hoofdonderhandelaar Michel Barnier en secondant Sabine Weyand. Daar licht hij zijn oplossing toe. En daar stuit hij naar eigen zeggen op onkunde en vooral veel politieke onwil.

De plannen zijn door de ERG al meermalen naar voren gebracht. Als het zo simpel is, waarom vinden ze dan zo weinig weerklank?

„Het is de standaard mindset van May. Er was al iets bedacht en nu kan er niets anders meer. In oktober werd ik door de ERG meegenomen naar 10 Downing Street om aan haar uit te leggen hoe dat nou zat, met de douanetechniek. ‘Prime minister, Hans Maessen will now explain to you how it works.’ Toen heb ik dat in vijf minuten gedaan. Maar het ging er gewoon niet in, ook niet toen ik het nogmaals uitlegde. Ze hoort niet wat ze niet wil horen.”

En Brussel?

„Ja, verdorie zeg. De deal tussen de EU en het VK is gewoon douanetechnisch broddelwerk. Dat ergert mij.”

„De ERG wil geen ruzie maken”, benadrukt Maessen. Maar hijzelf vergelijkt de Brexit-deal vaak met het Verdrag van Versailles, dat na de Eerste Wereldoorlog zo zwaar op Duitsland drukte dat het de kiem legde voor de opkomst van Hitler. „Op dergelijke historische momenten moet de fairness overheersen. Anders krijg je gerommel, en dat gaat later last geven. De huidige deal dwingt de Britten in een keurslijf. Ze kunnen geen handelsakkoorden sluiten. Ze hebben geen zeggenschap. En daar is ook geen perspectief op zolang ze in die backstop en dus ook in die douane-unie zitten. Het is te veel gericht op de eenheid van het Ierse eiland, er zit niet voldoende balans in.”

Maessen is geen politiek idealist. In tegenstelling tot de ERG houdt hij het VK liever in de Europese Unie. En hij ziet ook wel de tekortkomingen van de Britten. De politieke intriges, de continue neiging tot improviseren. „Vaak is het: we will cross that bridge when we get there. De voorbereidingen op een No Deal zijn bijvoorbeeld ook gewoon verschrikkelijk slecht. Dat heeft daar allemaal mee te maken. In Nederland zijn we heel ver, hebben we dat goed geregeld. Als ik ze daar iets over probeer te vertellen, dan luisteren ze vaak niet eens.”

Nu is export naar het VK een kwestie van minuten. Maar hoe gaat dat na Brexit?

Maar die minpunten neemt hij voor lief, want als hij ergens niet tegen kan, dan is het ‘zoveel gepruts’ met douanezaken als in de deal van May met de EU. Dat lijkt gedurende het gehele gesprek zijn drijfveer.

„Ik zie dat er ongelukken dreigen te gebeuren omdat er gebrek is aan douanekennis. Ik ben daar zó boos over. May en de EU zeggen dat er in hun plan sprake is van frictionless trade bij de Ierse grens. Maar dat is helemaal niet zo. Er zijn nu al verschillen in btw, in valuta. Het Ierse eiland is al een biologische zone, waar vee gekeurd moet worden voordat het erin mag. Er is kortom al heel veel aanwezig dat je kunt gebruiken om een breder gedragen oplossing te zoeken. Maar dan moeten ze wel wíllen, ook in Brussel.”

Veel mensen, in Europa en in het VK, zien de ERG als extremisten die het hele proces gijzelen. Als zij voor Mays deal zouden stemmen en hun energie zouden richten op toekomstige handelsbesprekingen, is dit hele drama voorbij. Er wordt hen vaak verweten een partij binnen een partij te zijn. Zit u dat dwars?

„Nee, het zijn keurige mensen die gewoon voor vrijhandel zijn. Dat mag, hè? Maar ze hebben een vreselijk slecht imago inderdaad. In Nederland en de rest van Europa wordt gedacht: dat zijn diehards, radicalen. Ik zeg ook wel eens tegen David Davis: ‘Ga nou eens wat aan pr doen op het continent, man. Nodig wat correspondenten uit, van NRC, Le Monde, de Frankfurter Allgemeine Zeitung.’ Maar dan zegt hij: ‘Ja, dat hebben we een keer gedaan, maar dat werd niets.’ Nu zitten ze met de gebakken peren. Ze krijgen hun boodschap niet goed overgebracht.”

Doet u eens een poging. Wat willen ze, in de kern?

„Zoals ik al zei: vrijhandel. Er zijn veel meer vrijhandelsakkoorden in de wereld dan dat er douane-unies zoals de EU zijn, dus gek is die gedachte niet. In Nederland zijn we wat socialer, keiharde vrijhandel à la Milton Friedman is ook niet mijn ding. Maar de EU is een project waar lobbygroepen en grote industrieën zeer veel invloed hebben. Via invoerrechten worden sommige sectoren ook heel goed afgeschermd. De Britten drijven voor meer dan 50 procent handel buiten de EU, dus ik kan me indenken dat zij vinden: zo willen we het niet.

„Ze willen bijvoorbeeld heel graag genetisch gemodificeerd voedsel, terwijl ze juist streng zijn op pesticiden. Dat kan niet in de EU. De ERG voelt die vrijheid dus niet. Pas op: Nederland of de EU is niet de norm in de wereld, al denken we dat vaak. Daardoor zijn we soms blind gemaakt voor alternatieven. In het geval van de Brexit is dat ook zo. Brussel heeft ons toch voorgekookt wat te denken.”

Er wordt nu weer gepraat in Brussel. May heeft van een meerderheid van het Lagerhuis de opdracht gekregen om naar alternatieven voor de backstop te zoeken en die te bespreken met de EU.

Dat biedt kansen voor jullie plannen, maar de EU weigert categorisch om de scheidingsakte waar de backstop in staat, open te breken.

„In Brussel is het: computer says no. Die zeggen drie keer per dag tegen zichzelf in de spiegel dat die backstop onveranderbaar is. Ze hebben zichzelf zó ingegraven. Ze vragen terecht aan May: wat is dan je alternatief? Maar May kwam de hele tijd met niets. Wij wel. Dít is het alternatief”, zegt Maessen terwijl hij met zijn rechterwijsvinger streng op zijn uitgeprinte plannen tikt. „Als May dit naar voren brengt bij de EU en ze doen er helemaal niets mee, dan ligt de schuld wel in Brussel, hè.”

De EU is in dit dossier nooit een millimeter van standpunt veranderd.

„Feit is dat de deal van May en de EU die er nu ligt politiek onhaalbaar is. Dat komt met geen mogelijkheid door het parlement in Londen. De ERG blokkeert dat gewoon.”

En dan?

„Dan heb je een No Deal. En dat wil niemand. Uitstel ook niet, want veel Brexiteers vrezen dat daar afstel van komt. Ga nou gewoon met z’n allen effe nadenken en zet die rechtlijnigheid en koppigheid opzij. Ik zie daar ook een mooie bemiddelende rol weggelegd voor Mark Rutte. Die ligt bij alle partijen goed. Als hij echt naam en carrière wil maken in Europa, is dit het moment.”