Bashir valt terug op leger om zijn wankele regime te redden

Soedan President Bashir benoemt militairen op hoge posten. Maar nog staat hij met de rug tegen de muur.

Een demonstrant houdt zijn hand voor zijn gezicht als bescherming tegen traangas, dat tegen actievoerders in ingezet in de hoofdstad van Soedan. Soedanezen demonstreren al maanden om het vertrek van presiden Omar al-Bashir te eisen.
Een demonstrant houdt zijn hand voor zijn gezicht als bescherming tegen traangas, dat tegen actievoerders in ingezet in de hoofdstad van Soedan. Soedanezen demonstreren al maanden om het vertrek van presiden Omar al-Bashir te eisen. Foto AFP

‘Ik zie geen uitweg meer voor Bashir”, zei een voormalige minister maandag, die anoniem wil blijven. „De protesten stoppen niet meer.” Het eindspel lijkt aangebroken voor de al dertig jaar regerende president van Soedan, generaal Omar al-Bashir. Door aanhoudende volksprotesten is hij in de hoek gedrukt. Daarom benoemde hij in het weekeinde een vrijwel exclusief militair regime en kondigde de noodtoestand voor een jaar af. Achter de schermen werken Europese landen aan een deal met Bashir op grond waarvan hij zou aftreden in ruil voor de tijdelijke intrekking van de aanklacht tegen hem voor genocide van het Internationaal Strafhof.

De protesten tegen Bashir houden intussen aan. Her en der in de hoofdstad Khartoum schreeuwden volgens het persbureau Reuters betogers zondag ‘Vrijheid! Vrijheid!’ Anderen riepen om Bashirs vertrek. De politie gebruikte op grote schaal traangas tegen hen.

De demonstraties gingen gepaard met het in brand steken van auto’s en banden. Sinds er in december onlusten uitbraken als gevolg van almaar stijgende voedselprijzen, zijn er al enige tientallen doden gevallen. Bashirs regering beschikt niet meer over de middelen om de vroeger bestaande subsidies op eerste levensbehoeften voor te zetten.

Gouverneurs vervangen

Bashir is nerveus en viel dit weekeinde terug op de groep waaruit hij voortkomt: het leger. Het leek een beetje op een militaire coup tegen zijn eigen regime afgelopen vrijdagavond. Hij ontsloeg de gekozen gouverneurs van de 18 deelstaten en verving ze door militairen. Ook de centrale regering stuurde hij naar huis en hij benoemde een prominente militair tot vicepresident.

Lees ook het profiel over Bashir: oorlogsvoerder, alleenheerser, overlever

Twee sterke mannen uit de militaire sector komen naar voren uit deze ingrijpende regeringswijziging: hoofd van de veiligheidsdienst Salah Abdallah Gosh en Ahmed Awad Ibn, voormalig hoofd van de militaire inlichtingdienst en nu vicepresident.

Gosh speelt een sleutelrol. Hij maakte, enkele uren voor de rede van Bashir vrijdag, bekend dat de president zou afzien van een nieuw mandaat bij de verkiezingen volgend jaar en zou aftreden. Zaterdag stelde de regeringspartij inderdaad het partijcongres in april uit waarbij Bashir voor een nieuwe ambtstermijn zou worden gekandideerd. Gosh behoort tot de generatie militairen die na de coup in 1989 van Bashir naar voren trad. Dat geldt ook voor Ahmed Awad Ibn, een oude naaste medewerker van Bashir.

Salah Abdallah Gosh en Ahmed Awad Ibn werkten met Bashir samen toen de Soedanese regering terroristen als Bin Laden welkom heette in 1991. In de jaren negentig werd een soort jihad tegen christelijke Zuid-Soedanezen gevoerd, gevolgd door de militaire campagnes tegen rebellengroepen in de westelijke regio Darfur begin 21ste eeuw die door Amerika als genocide zijn bestempeld. Beide zullen Bashir dus vermoedelijk niet uitleveren aan het ICC in Den Haag, want de aanklacht tegen hun baas heeft ook betrekking op hun rollen destijds. Kortom, Bashir weet zich door hen beschermd.

Toen Bashir de macht greep dertig jaar geleden, deed hij dat in naam van islamitische fundamentalisten. Die scherpe religieuze kanten zijn er al lang af bij zijn regime en de fundamentalistische partijen hebben zich achter de demonstranten geschaard die roepen om het aftreden van Bashir. De hoop op het vertrek van Bashir is de laatste jaren al een paar keer de kop ingedrukt, omdat het regime te sterk bleek en de oppositie te zwak. Maar dit keer staat de president met de rug tegen de muur. Alleen de geheime diensten, legeronderdelen en gelieerde milities staan nog gedwongen achter de belegerde Bashir.

Europa heeft Soedan nodig en lijkt Bashir nu zachtjes naar de uitgang te helpen.

Twintig jaar geleden gold Bashir als de aartsvijand van de Amerikanen en Europese landen. Die tijden zijn dramatisch veranderd. De afgelopen twee maanden van protesten leidden tot meer dan vijftig doden en opgepakte demonstranten wacht martelingen in geheime detentiecentra. Maar het witte Westen – in tegenstelling tot twintig jaar geleden – zweeg over de volksopstand tegen de eens door Europa en Amerika verguisde Bashir. De Amerikanen heffen stapsgewijs de sancties tegen Soedan op en de Amerikaanse CIA kent Salah Gosh goed omdat hij na 9/11 belangrijke informatie verschafte over internationale terroristen in Soedan.

De Europese Unie en Bashirs bewind raakten de afgelopen paar jaar onderling verstrengeld. Soedan helpt migranten uit Ethiopië en Eritrea te stoppen die naar Europa willen. De voormalige moorddadige militie van Darfur de Janjaweed kreeg een nieuw jasje, heet nu Rapid Support Forces en helpt voor Europa de migranten te onderscheppen en terug te sturen.

Bekijk ook deze fotoserie over de protesten in Soedan

Europa heeft Soedan dus nodig en wil Bashir nu schijnbaar helpen op een zachte manier naar de uitgang te komen. Het doorgaans betrouwbare blad Africa Confidential meldde vorig week dat de Europese landen een initiatief hebben genomen om Bashir te overreden op te stappen, in ruil voor de tijdelijke intrekking van de aanklacht van het Internationaal Strafhof tegen hem. Hoewel Bashir zich tot nu toe zonder veel moeite aan arrestatie heeft weten te onttrekken, blijft dit voor de Soedanese president een heikel punt. De Amerikanen en onlangs VN-secretaris-generaal António Guterres zouden bij Bashir een gelijksoortig plan hebben gepresenteerd.

    • Koert Lindijer