Recensie

De doemscenario’s van De Verleiders overtuigen niet

Theater Na hun mediaoptredens kregen De Verleiders veel kritiek op hun beweringen over de gevaren die onze privacy bedreigen. De voorstelling #niksteverbergen bevestigt het idee dat de makers weinig zorgvuldig omgaan met de feiten.

De Verleiders doen regelmatig aan het genre ‘we weten het niet, maar het zou kunnen’, en daarin is alles mogelijk.
De Verleiders doen regelmatig aan het genre ‘we weten het niet, maar het zou kunnen’, en daarin is alles mogelijk. Foto Raymond van Olphen

Is de voorstelling #niksteverbergen van De Verleiders nog onbevangen te bekijken? De beweringen van de makers bij De Wereld Draait Door over de kwetsbaarheid van internetdata en privacy riepen alom protest op. Onzin, stelden tech-journalisten, en zelfs minister Ollongren (Binnenlands zaken) reageerde getergd. En dus opent Pierre Bokma de voorstelling met een bedankje aan het publiek dat het desondanks toch is gekomen.

Lees ook: De complottheorieën van George van Houts

Wat volgt is een wonderlijke mengeling van antiek cabaret en gortdroge spreekbeurten. De voorstelling is vormgegeven als de vergadering van een commissie die de regering moet adviseren over privacywetgeving. Elk van de vijf leden achter de tafel (George van Houts, Tom de Ket, Leopold Witte, Victor Löw en Pierre Bokma) geeft een presentatie. Tussendoor houden er vier (Bokma niet) als zichzelf ook een spreekbeurt over de wet- en regelgeving rond privacy.

Om de dikke plakken roggebrood die worden uitgeserveerd te kunnen verteren, hebben auteurs Van Houts en De Ket een kluchtig plotje bedacht rond de vijf adviseurs: een universitair onderzoeker, een AIVD’er, een directeur van een commercieel bedrijf en een gewone burger. De ondernemer legt het aan met de vrouwelijke voorzitter (een verrukkelijke rol van Pierre Bokma). En het lekenlid, een werkloze stukadoor, ontregelt de boel met racistische en seksistische praatjes. Met zijn volvette vertolking doet Löw een schepje bovenop de karikatuur.

Elk lid probeert een ander te chanteren met informatie die is verkregen door fraude of privacyschending. Keurig binnen het thema, maar ook nogal flauw in elkaar geknutseld. Net als de grapjes. Aan het einde volgen nog doldwaze wendingen, die de creatieve armoede alleen maar benadrukken.

Makke schapen

Maar het is De Verleiders te doen om de inhoud, zou je kunnen stellen. In algemene zin is hun instelling alleen te prijzen: ze waarschuwen voor mogelijk schadelijke ontwikkelingen waar burgers, politiek en media te lankmoedig op reageren. De burger accepteert als een mak schaap bijvoorbeeld gebruiksvoorwaarden, omdat zowel de absurde lengte van de tekst als het wollige taalgebruik zijn ontworpen om het lezen te ontmoedigen. De politici die de burger moeten beschermen houden hun verkokerde blik gericht op economische groei en electorale winst. Media hebben vaak moeite om complexe problemen die een lange termijn bestrijken adequaat te rapporteren. Zie bijvoorbeeld hoe stiefmoederlijk de klimaatproblematiek jarenlang werd behandeld.

Oplettendheid is dus geboden, bewijst ook de affaire rond de malicieuze datamakelaar Cambridge Analytica. Dat bedrijf beïnvloedde met informatie van Facebook-gebruikers, verkregen met zelflerende algoritmes, de presidentsverkiezingen in de VS en het referendum over de Brexit. Löw vertelt erover, maar stelt ook vast: „Het privacyvraagstuk staat na dit schandaal hoog op de internationale agenda.”

Lees ook: Ophef over De Verleiders in DWDD, Matthijs zegt sorry

Toch is de aanval op onze privacy helemaal niet het verontrustende, zegt hij in zijn praatje. „Het beangstigende is dat het systeem van zelflerende algoritmes bestaat.” Om er aan toe te voegen dat we niet weten of die algoritmes nu operationeel zijn, „omdat de beïnvloeding ongemerkt plaatsvindt”. En: „We weten wél dat degene die het systeem beheerst, de wereld beheerst.”

Tja, in het genre ‘we weten het niet, maar het zou kunnen’ is alles mogelijk. Dat is luchtfietserij; apocalytische sciencefiction op zijn best. Ja, de macht van giganten als Google, Facebook en Apple is duizelingwekkend groot, maar hun roofzucht en datamisbruik zijn niet onopgemerkt gebleven. Van Houts beweert dat je over een paar jaar met een pinautomaat door de menigte kan lopen om iedereen met een ‘wearable’, een ring die fungeert als bankpas, te beroven. Nonsens. Extra ergerlijk ook voor de niet-onbevangen kijker, die sinds het optreden bij DWDD al overal las dat het onzin is. Waarom is dat voorbeeld niet geschrapt?

Lees ook: AIVD bijt van zich af na claims in DWDD

Misschien blijft er dan te weinig over. Telkens als een relaas van een Verleider raakvlakken vertoont met de waarheid verdrinken de feiten in een vloed aan informatie en ontsporende voorspellingen. In retorisch en didactisch opzicht zijn het geen spreekbeurten waar je een sticker van de juf voor krijgt.

Nattevingerwerk

Op die manier gaat ook het betoog van Van Houts over de gevaren van PSD2 ten onder. Met die nieuwe wet over betaalverkeer worden bankgegevens handel, stelt hij. Dat klopt, maar hij schakelt snel door naar een alarmistische voorspelling, gebaseerd op nattevingerwerk. Want Van Houts weet zeker dat er straks een versie 3, 4 en 5 van deze PSD (Payment Service Directive) komt, waardoor burgers in ruil voor hoge kortingen verleid zullen worden om al hun aankopen bij één bedrijf te verrichten: levenslang winkelen bij bol.com met dertig procent korting, maar dan ook alleen mogen kopen bij bol.com.

Net als na hun mediaoptredens heb je het gevoel dat je het beter zelf kan uitzoeken. Krijgen ze je toch aan het werk.

Over PSD2 kopte deze krant bijvoorbeeld vorige week: ‘ PSD2: Walhalla voor fintech-bedrijfjes?’ Uit dat artikel blijkt dat maar liefst vier toezichthouders de privacy van de burger gaan monitoren. Veeg teken of geruststellend? Uit het artikel blijkt ook dat de nieuwe wet nog veel vragen oproept. Misbruik, en dus het doemscenario van Van Houts, kan niet helemaal worden uitgesloten. Precies het risico, de flinter mogelijkheid, waar complotdenkers zich aan laven. Wie weet heeft PSD2 het in zich uit te groeien tot een faustiaans pact waarbij de burger een slaaf van zijn consumptiedriften wordt gemaakt door zulke ‘bedrijfjes’ als hij zijn vrijheid opgeeft. Maar alleen als niemand oplet.

In dat licht is de waarschuwing van De Verleiders dat we ons beter moeten verdedigen tegen de gezwellen die de digitalisering voortbrengt niet voor niets. Zodat de conclusie kan zijn dat zelfs mislukt theater toch een maatschappelijke functie kan hebben.