Palenpest en droogte bedreigen woningen. Wat kunnen eigenaren doen?

Vier vragen over verzakkingen Nog meer woningen dan eerder gedacht dreigen te verzakken. Dat komt door de droogte en de opmars van de palenpest.

Foto iStock
Foto iStock

Het aantal woningen in Nederland dat als gevolg van problemen met de fundering gevaar loopt te verzakken, ligt veel hoger dan gedacht. Dat meldt het Kenniscentrum Aanpak Funderingsproblematiek (KCAF). Het centrum baseert zich op het opgelopen aantal klachten die het afgelopen jaar zijn binnengekomen – indirect via gemeentes, of direct via het eigen e-mailadres. „Ook van gebieden waaruit we voorheen geen klachten kregen”, zegt directeur Dick de Jong van het KCAF.

  1. Wat is het probleem?

    Het probleem met falende funderingen is niet nieuw, maar lijkt zich nu uit te breiden. Bekend is dat woningen met een houten paalfundering last kunnen krijgen van paalrot, als het grondwaterpeil zakt. Bij paalrot tast een schimmel het droogvallende deel van de houten palen aan. Daling van het grondwaterpeil is vooral bekend uit de laagveengebieden – als je een lijn trekt van Groningen naar Zeeland bestaat het gebied links van die lijn voor een groot deel uit veengrond.


    Op het platteland daalt het grondwaterpeil vooral doordat boeren het land draineren (zodat het beter begaanbaar wordt voor koeien). In stedelijk gebied perst de bebouwing water en lucht uit de bodem, en wordt die bodem vervolgens samengedrukt. Dat heet: zetting. Als het grondwaterpeil zakt, wordt het veen bovenaan afgebroken door bacteriën en dat leidt tot bodemdaling.

    Die zetting kan ook optreden bij, zoals ze dat noemen, ‘woningen op staal’. Dit zijn huizen die in plaats van palen onder de dragende muur een verbrede gemetselde ‘voet’ of ‘betonvoet’ hebben – een techniek die vaak wordt toegepast bij de bouw op zandgronden (en niks met het materiaal staal te maken heeft).

    De toename van de problematiek wijt KCAF-directeur De Jong aan twee dingen. De langdurige droogte van het afgelopen jaar, en een onverwachte toename van palenpest, die wordt veroorzaakt door een bacterie.

    De droogte van vorig jaar heeft het probleem van paalrot „versneld”, zegt De Jong. „Als zo’n paal 1 à 2 maanden per jaar droog staat is hij in een jaar of tien op. Vorig jaar was het bijna het hele jaar droog.”

    De droogte heeft ook meer ‘woningen op staal’ in de problemen gebracht, aldus De Jong. Met name in het zuidelijk rivierengebied, waar de bodem uit klei bestaat. „De bodem droogt in, verkruimelt en wordt instabiel”, zegt De Jong. Als de grond onder een woning ongelijkmatig inzakt, krijg je ongelijke zetting. Getroffen gebieden zijn volgens De Boer bijvoorbeeld de Betuwe, het gebied rond Nijmegen en Noord-Limburg.

    De palenpest zorgt volgens De Jong vooral in de kop van Noord-Holland en rond het IJsselmeer voor problemen. Het is specifiek voor funderingen van grenen palen, gemaakt uit dennenhout. „De palen zijn ooit met paddestoelen en bacteriën en al de grond in geslagen”, zegt De Jong. „De bacteriën vreten de palen sneller op dan gedacht.”

  2. Om hoeveel huizen gaat het?

    Op zijn website noemt het KCAF nog het oude getal: 400.000 woningen. Maar volgens De Jong ligt het aantal woningen dat binnen zo’n 10 tot 20 jaar problemen met de fundering krijgt als er niks gebeurt op circa 1 miljoen. Het is een eerste voorzichtige raming op basis van een onderzoek dat volgens De Jong tot de zomer loopt.

    Het gevaar is dat muren en vloeren scheuren, dat ramen en deuren kunnen gaan klemmen en dat de woning wegzakt. „Uiteindelijk kan de woning onbewoonbaar worden”, zegt De Jong. Het probleem speelt bij woningen ouder dan 1970. Daarna is overgestapt op brede funderingen van beton. Van de in totaal 7,7 miljoen woningen in Nederland zijn er 3,8 miljoen van vóór 1970, zegt De Jong.

    Het Planbureau voor de Leefomgeving raamde drie jaar geleden de schade van bodemdaling in veengebieden, en kwam uit op een totaal van 22 miljard euro (waarvan 16 miljard voor herstel van funderingen in stedelijk gebied). In 2012 rapporteerde onderzoeksinstituut Deltares een actuele funderingsschade van 5 miljard euro (als gevolg van bodemdaling, ongelijke zetting en paalrot) die zou kunnen oplopen tot 40 miljard. De schade door palenpest is hierin niet meegenomen, en mogelijke schade in bijvoorbeeld het rivierengebied ook slechts deels.

  3. Wat kunnen huiseigenaren eraan doen?

    Het KCAF heeft een uitgebreid stappenplan op zijn website staan. Als je het vermoeden krijgt dat het huis verzakt – door scheuren in een muur of een vloer, doordat een raam klemt, doordat de buren erover beginnen – kun je beginnen met foto’s nemen en de datum erbij te vermelden. Zo zie je in de tijd of het probleem verergert. Als je niet weet welke fundering onder je huis zit, kun je bouwplannen opvragen bij de gemeente. Je kunt een deskundige in de arm nemen. Die bepaalt of verder onderzoek naar de fundering nodig is. En vervolgens welke maatregelen genomen moeten worden.

    De aansprakelijkheid voor funderingsschade is slecht geregeld in Nederland, schrijft het KCAF. Zeker als de oorzaak een te lage grondwaterstand is. De gemeente heeft een zorgplicht voor het grondwater in openbaar gebied. Maar de eigenaar van een perceel met gebouw is vanaf de erfgrens verantwoordelijk voor het grondwater. En ook voor de eigen fundering. In een eerder stuk in deze krant werden de kosten voor herstel geschat op 50.000 tot 100.000 euro.

  4. Wat doen overheden?

    Op zijn website heeft het KCAF een overzicht van de aanpak van zeven steden (onder andere Zaanstad, Rotterdam en Leeuwarden) en een regio (veenweidegebieden Fryslân). Het gaat om inventarisatie van alle funderingen, onderzoek naar de staat ervan per wijk of blok, herstel van de grondwaterstand en van funderingen. Gemeenten kunnen subsidies ter beschikking stellen. In 2017 is door gemeenten, samen met het Rijk en banken, het Fonds Duurzaam Funderingsherstel opgericht, met een omvang van 100 miljoen euro. Maar slechts drie gemeenten – Rotterdam, Gouda en Zaanstad – zijn nu bij het fonds aangesloten.

Lees ook: In Zevenaar verzakken de huizen. Straks ook elders in het land