Wat op dit plein gebeurde, moet blijvend worden herdacht

Februaristaking De Februaristaking op 25 februari 1941 was de eerste en laatste keer dat de bevolking in opstand kwam tegen de Jodenvervolging. Jonge theatermakers herdenken de staking met een beeldende theaterwandeling op straat.

Joodse man wordt opgejaagd door lachende Duitsers op het Jonas Daniël Meijerplein.
Joodse man wordt opgejaagd door lachende Duitsers op het Jonas Daniël Meijerplein. Foto Hollandse Hoogte

De Februaristaking inspireert tien Amsterdamse jongeren tot straattheater op en rondom het Jonas Daniël Meijerplein. Ze voelen zich verbonden met het verleden, al lijkt dat ver weg. Een van hen deelt tijdens het optreden zelfs kopieën uit van het gestencilde pamflet dat opriep tot de staking: „Staakt!!! Staakt!!! Staakt!!!” En: „Weest solidair met het zwaar getroffen Joodse deel van het werkende volk!!!”

Studenten van de Amsterdamse Jeugdtheaterschool spelen de beruchte foto na tijdens een repetitie op het Jonas Daniël Meijerplein. Zondagmiddag 24 februari is de echte uitvoering van het theaterstuk. Foto Jaïr Stranders

Het is Robin Holzhauer (17) die het manifest verspreidt. Hun regisseur en docent Jaïr Stranders geeft een aanwijzing: „Je moet het voorzichtig doen, in oorlogstijd was dit levensgevaarlijk.” Het is mooi te zien hoe heden en verleden elkaar in deze opvoering ontmoeten.

Een van de dramatische foto’s van toen, genomen in het Amsterdam van februari 1941, spreekt de jongeren aan: een Joodse man met vlinderdas in lange, zwarte jas die door de Duitse bezetters over het J.D. Meijerplein wordt gejaagd.

Of die andere aangrijpende foto, van een groep weerloze Joodse burgers die op het plaveisel van de Jodenbreestraat, of daar om de hoek, knielen voor de gewapende WA, de weerbaarheidsafdeling van de NSB. Ze houden hun armen omhoog, de Duitsers richten geweren op hen. Deze scène speelt zich af vlak bij de huidige Amsterdamse Academie voor Theater en Dans. Destijds was daar het Tip Top Theater gevestigd, sinds 1914 een geliefd joods theater annex bioscoop.

Joodse burgers knielen voor de WA. Foto ANP

Het is voor de argeloze voorbijganger van nu schrikken als daar jongeren knielen in dezelfde houding als de Joodse burgers van destijds.

Studenten spelen de taferelen van de beruchte foto’s na op het Jonas Daniël Meijerplein. Foto Jaïr Stranders

De acteurs zijn middelbare scholieren van rond de 17 jaar; ze volgen lessen aan de Amsterdamse Jeugdtheaterschool. Ze repeteren al een tijdlang aan een herdenkingsvoorstelling over de Februaristaking van 25 februari 1941 die ze nu zondag, daags voor de officiële herdenking, op verschillende locaties in de voormalige Joodse buurt brengen. Hun docent Stranders begeleidt de voorstelling en zocht de teksten uit. Stranders is een van de initiatiefnemers van Theater Na de Dam en voorzitter van het Comité Herdenking Februaristaking 1941. Ook Linda Bosch, eveneens regisseur bij Theater Na de Dam, werkt mee aan de voorstelling. Ze is zojuist teruggekeerd uit Tsjechië, waar ze in opdracht van Theater Na de Dam een voorstelling met jongeren maakte vanwege de Internationale Holocaust Herdenking van 27 januari.

De Februaristaking van 25 februari 1941 geldt als het enige solidariteitsverzet van de Amsterdamse bevolking tegen de eerste razzia’s in de Jodenbuurt, met doodslag, vernielzucht en deportatie van ruim vierhonderd Joodse jongemannen als gevolg. De oproep tot de algehele staking werd een dag eerder gedaan door de Communistische Partij van Nederland op de Noordermarkt in de Jordaan.

De oorlog is niet ver weg

Voor deze jongeren is de Tweede Wereldoorlog „zeker niet ver weg”, zoals Rozemarijn den Dulk zegt. Ik spreek haar samen met Thomas Rutgers, Robin Holzhauer en Julia Swiebel. De spelers dragen ouderwetse, geruite colbertjasjes en ze noemen zich de Infiltranten, omdat ze, zoals Robin zegt, „liever buiten de theaters spelen, bijvoorbeeld op straat. Nu we op verschillende locaties in dit deel van de stad spelen, op de plekken waar in oorlogstijd gruwelijke voorvallen plaatsvonden, krijgt het allemaal veel meer betekenis dan wanneer we in een theaterzaal staan.” Julia vertelt: „Ik ken de verhalen van mijn opa en oma. Hier vlak om de hoek van de Theaterschool is de geschiedenis echt overal. Waar nu de academie staat, lag vroeger het Tip Top Theater. Bij een inval door de Duitsers werden Joodse bezoekers gevangen genomen, slechts een enkeling kon via het dak vluchten. Al snel ging de bezetter ertoe over de Joodse wijk af te sluiten.”

Thomas: „We brengen geen reguliere voorstelling, maar een beeldende theaterwandeling. We lopen tussen de mensen door, en dat geeft extra spanning. Het lijkt alsof het elk moment opnieuw kan gebeuren.” Rozemarijn vult aan: „We hebben veel met elkaar gesproken over de staking als een moedige daad, die bovendien levensgevaarlijk was. In deze tijd van sociale media is die moed om zo voor je mening uit te komen en tegen een heersende macht in verzet te komen bijna onvoorstelbaar, daarom vinden we het als jongeren belangrijk deze uitvoering te presenteren.”

Lees ook dit actuele nieuwsbericht: Beeld De Dokwerker beklad vlak voor herdenking Februaristaking

De voorstelling begint in de Jodenbreestraat en voert via het Waterlooplein en Mr. Visserplein naar het Jonas Daniël Meijerplein. Onderweg spelen de jongeren de genoemde foto’s na of vertellen, zoals in een act op het Waterlooplein temidden van de marktkramen, over de gebeurtenissen die voorafgingen aan de Februaristaking en de staking zelf. Stranders maakt gebruik van historische getuigenissen, zoals politierapporten, een verslag van verzetskrant Het Parool en telexberichten die de Amsterdamse redactie van NRC naar het hoofdkantoor in Rotterdam stuurde.

Het is indringend te horen, verteld met de stem van jeugdigen, hoe het verzet van Joodse en niet-Joodse Amsterdammers door de WA als nazipropaganda werd misbruikt, zoals in het verslag van WA’er Kuiters over een grote vechtpartij waarbij NSB’er Hendrik Koot zwaargewond achterbleef: „Ik schat het aantal joden op circa 500 man. Deze waren bewapend met stokken en ijzeren staven, waarmee zij op die W.A.-mannen insloegen. Ik had geen wapen bij mij. Ook hoorde ik een schot vallen, dat afkomstig was uit een dubbellooops jachtgeweer, aangezien ik daarmee wel bekend ben.”

De Dokwerker. Foto Piet den Blanken/Hollandse Hoogte

De opgejaagde man

Bij het imposante beeld De Dokwerker, ontworpen door Mari Andriessen, eindigt de theaterroute. Stranders laat aan de spelers de foto zien van de opgejaagde man. Ze spelen de scène na. Hij wijst op de deur van het huis links op de foto: die deur is er nog steeds.

Dan leest een van de sprekers het gedicht van Willem Wilmink voor, geïnspireerd op deze foto: Van die razzia’s zijn foto’s / Jonas Daniël Meijerplein / waar de Duitse militairen / joden aan het treiteren zijn // Een bange man / met keurige schoenen, / lange jas en vlinderdas / wordt over het plein gedreven.

De spelers gaan op de trambaan liggen, zoals dat destijds ook door de februaristakers gebeurde. Zo wilden ze voorkomen dat de trams naar de dokken en werven in Noord zouden rijden. Na afloop zegt een van de jongeren: „Dit is helemaal niet eng, zo moet het gebeurd zijn.”

Voorstelling ‘De Februaristaking’ door de Infiltranten. Zondag 24 februari, 15.00 uur, start Academie voor Theater en Dans, Jodenbreestraat 3. Meelopen gratis. Herdenking Februaristaking 1941. Maandag 25 februari, 16.45 uur. Defilé langs De Dokwerker op het Jonas Daniël Meijerplein, 17.00 uur. Toespraak door burgemeester Femke Halsema met medewerking van Nazmiye Oral (actrice) en Eva van Manen (zangeres). Inl: www.februaristaking.nl