Rutte wil dansen, Trump wil leiden

Relatie Nederland en VS De verhouding tussen Nederland en de VS is minder vriendschappelijk dan premier Rutte zou willen.

Premier Mark Rutte wordt ontvangen door de Amerikaanse president Donald Trump bij het Witte Huis.
Premier Mark Rutte wordt ontvangen door de Amerikaanse president Donald Trump bij het Witte Huis. Foto Freek van den Bergh

Het klonk pragmatisch en realistisch. Premier Rutte zei vorige week tijdens zijn Europa-lezing in Zürich dat je op de internationale dansvloer moet dansen met de partner die beschikbaar is. Deze week bleek al meteen hoe lastig dat is als die partner altijd leidend wil zijn en voortdurend op je tenen gaat staan.

In het weekend riep president Trump Europese landen op om IS-strijders terug te nemen. Het kalifaat is zo goed als verslagen en de VS willen snel uit Syrië weg. Maar de Koerden houden, met steun van de VS, achthonderd jihadstrijders gevangen. Europa moet ze terugnemen en anders, twitterde Trump, ben ik genoodzaakt ze vrij te laten.

Lees ook: volgens Rutte moet de EU meer voor eigen macht opkomen

De IS-strijders zijn een reëel probleem, maar het dreigement om hen vrij te laten viel verkeerd. Was Nederland, zo klonk het verontwaardigd in de Tweede Kamer, geen voorbeeldige bondgenoot geweest, door F16’s naar Syrië te sturen? Trump maakte zijn eigen positie ook niet sterker door even later Hoda Muthana, een Amerikaanse Syrië-ganger die graag terug wil, de toegang tot de VS te ontzeggen.

Op de jaarlijkse internationale veiligheidsconferentie in München maakte de Amerikaanse vicepresident Mike Pence in hetzelfde weekend duidelijk wat het Witte Huis van Europa verwacht. Pence wil Europese steun bij het isoleren van Iran, bij het uitrangeren van de Venezolaanse president Maduro en bij het blokkeren van Nordstream II, de Russische pijpleiding die Europa via de Oostzee en Duitsland van gas moet gaan voorzien. Trumps minister van Buitenlandse Zaken, Mike Pompeo, zet ondertussen dezer dagen bondgenoten onder druk om geen zaken te doen met het Chinese Huawei bij de aanleg van 5G-internet.

Woensdag spitste de Amerikaanse ambassadeur in Nederland, Pete Hoekstra, in Algemeen Dagblad de Amerikaanse verlangens nog eens toe op Nederland. Hij herhaalde het dreigement dat Nederlandse bedrijven sancties tegemoet kunnen zien als Nederland toch gas afneemt uit Rusland via Nordstream II. De pijpleiding brengt Russisch gas naar Duitsland; er zijn ook Nederlandse bedrijven bij het project betrokken. Minister Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) zei dat het „zeer onjuist” zou zijn als Nederlandse bedrijven door Amerikaanse sancties getroffen zouden worden.

Kanonschot

Hoekstra laakte ook nog maar eens de Nederlandse defensie-uitgaven, die nog lang niet op het afgesproken NAVO-niveau zitten. Hoekstra zei dat Nederland „nog niet het begin” van een plan heeft om de achterstand in te lopen. Dat het kabinet de komende vier jaar 1,5 miljard euro meer in defensie steekt, bleef onvermeld.

In de Tweede Kamer groeit het ongemak over de Amerikaanse aanpak. „Je mag het best met elkaar oneens zijn, ook zonder direct te slaan”, zei Martijn van Helvert (CDA) woensdag tijdens een speciaal aan Nordstream gewijd debat. Sjoerd Sjoerdsma (D66) wendde zich tot de ook aanwezige ambassadeur Hoekstra en begon over het kanonschot waarmee Nederland in 1776 als eerste de VS erkende. „Vanaf de First Salute tot nu is onze relatie altijd gebaseerd op wederzijds respect en op het serieus nemen van zorgen, en weinig op dwang. Laten we dat vooral zo houden.”

Lees ook: hoe Rutte nee zei tegen president Trump

Het Amerikaanse gegrom over Nederland is des te pijnlijker, omdat juist Rutte Trump soms dicht tegen zich aan wil drukken op die dansvloer. In juli vorig jaar was Rutte nog de man die met een plompverloren ‘nee’ de Amerikaanse president tot de orde riep, toen deze tijdens een gezamenlijke persmoment lichtvaardig deed over het belang van een goede handelsrelatie met de EU. Maar de laatste tijd zegt Rutte vaak ‘ja’.

Vorige week reageerde Nederland positief op een Amerikaans verzoek om Curaçao te gebruiken als ‘humanitaire hub’ voor Venezuela, ondanks de kritiek van de VN en het Rode Kruis dat de Amerikaanse hulp hun hulpverlening in de weg zit en vooral bedoeld lijkt om de machtsstrijd binnen Venezuela te beïnvloeden. Het enige waartoe het initiatief tot nu toe heeft geleid is dat Venezuela deze week de zeegrens met Curaçao sloot – niet tot leniging van enige humanitaire nood.

Op Curaçao en in de Kamer maakt men zich bovendien zorgen dat Nederland in een militair avontuur wordt gerommeld, niet in de laatste plaats doordat Trump zegt dat álle opties op tafel liggen, inclusief een gewapende interventie. „We moeten uitkijken dat al het goede humanitaire werk dat wij doen niet vermengd raakt met zulke boodschappen”, zegt Sjoerdsma. SP-Kamerlid Sadet Karabulut waarschuwde woensdag in een motie tegen de ‘politisering’ van humanitaire hulp. Minister Stef Blok deed dat wantrouwen af als „verhalen”.

We moeten uitkijken dat we de ene afhankelijkheid, van Rusland, niet inruilen tegen een andere, van de VS.

Pipeline politics

Ook met betrekking tot kritiek op Nordstream gaat Rutte een eindje mee met de VS. In Zürich hekelde hij de „pipeline politics” van Rusland. En dat is bijzonder, want opeenvolgende Nederlandse regeringen hebben volgehouden dat de deals met het Russische energiebedrijf Gazprom zuiver commercieel zijn. Dat de gasverbinding door de Oostzee Rusland in staat stelt om transitland Oekraïne te omzeilen is kritiek die al anderhalf decennium te beluisteren valt in Oost-Europese EU-landen, maar altijd werd genegeerd. Nu zei Rutte opeens: dit is geopolitiek met een grote G.

Rutte is ook een van de weinige EU-leiders die Trump geregeld verdedigt, tegen kritiek van de „witte wijn sippende Amsterdamse elite”, zoals hij het in januari in tv-programma Buitenhof formuleerde. In Zwitserland herhaalde hij dat Trump vaak een punt heeft, zoals met zijn kritiek op de Verenigde Naties en Wereldhandelsorganisatie WTO, multilaterale overlegorganen die niet altijd efficiënt en eerlijk zouden zijn. „In plaats van te tieren over de Amerikaanse president moeten we met hem in zee gaan”, verduidelijkte hij in de Süddeutsche Zeitung.

Lees ook: Nord Stream 2, splijtzwam in Europa

„Hij loopt wel erg hard van stapel met al dat begrip voor Trump”, zegt Tweede Kamerlid Bram van Ojik (GroenLinks). „De VS hebben meerdere malen laten zien dat ze lak hebben aan Europa.” Onder Trump stapten de VS uit het Klimaatakkoord van Parijs en de Iran-deal, de onder Europese leiding tot stand gekomen afspraken over de afbouw van het Iraanse atoomprogramma. „Ik deel de kritiek op Nordstream”, zegt Van Ojik. „Maar we moeten uitkijken dat we de ene afhankelijkheid, van Rusland, niet inruilen tegen een andere, van de VS.”

„Bondgenoten bedreigen elkaar niet met sancties”, zegt Sjoerdsma. „Dat dit toch gebeurt, laat zien hoezeer de relatie met de VS is verslechterd. Het onderstreept de strategische noodzaak voor de EU om militair en op energiegebied zo snel mogelijk op eigen benen te staan. Dat we niet in staat zijn onszelf te verdedigen, is bijna decadent.” Ook Rutte zei in Zürich: Europa moet zich „minder zelfgenoegzaam en naïef” gedragen. Maar voorlopig wordt er in de eerste plaats vooral gedanst, in de hoop dat Trump ook een keertje meebeweegt.