‘Kabinetten ondermijnen al jaren de rechtspraak’

Positie rechtspraak De president van de Haagse rechtbank uit harde kritiek op de politiek. Minister Dekker zou het gezag van de rechtspraak ondergraven.

Het paleis van justitie in Den Haag. De president van de rechtbank Den Haag uitte vrijdag felle kritiek op politici die het vertrouwen van mensen in de rechtspraak zouden ondermijnen.
Het paleis van justitie in Den Haag. De president van de rechtbank Den Haag uitte vrijdag felle kritiek op politici die het vertrouwen van mensen in de rechtspraak zouden ondermijnen. Foto Roel Visser/ANP

Opeenvolgende kabinetten lijken al jaren bezig om de positie van de rechter „sluipenderwijs” en „zoveel mogelijk” terug te dringen. Daarbij hanteert minister Sander Dekker (VVD, rechtsbescherming) met opzet een „eenzijdig en onjuist frame”. De minister schildert de rechtspraak ten onrechte af als een bron van frustratie voor burgers. Zo ondermijnt de politiek het vertrouwen in en het gezag van de rechtspraak.

De president van de rechtbank Den Haag, Maarten van de Laarschot, leverde vrijdag stevige kritiek op kabinetten die de rechtspraak in Nederland de afgelopen tien jaar actief zouden ondergraven. Hij deed dat tijdens een bijeenkomst met media die veel Haagse rechtbankzaken verslaan.

Van de Laarschot verwees met nadruk naar de aanval die de Poolse overheid vorig jaar deed door 27 rechters van het Hooggerechtshof vervroegd met leeftijdsontslag te sturen. Dat stuitte aanvankelijk nauwelijks op protest onder de Poolse bevolking. Van de Laarschot zei niet dezelfde fout te willen maken, door net als zijn Poolse collega’s niet op tijd „het verhaal van de rechtspraak” te vertellen. De rechtspraak moet z’n koudwatervrees verliezen, méér laten zien en daarover beter vertellen, meent hij.

De vrije pers, ook een pijler van de democratie, komt net zo makkelijk onder vuur van „populistische framing”, zei hij. Van de Laarschot denkt dat „ons nog het nodige te wachten staat”, als het vertrouwen van de burger in rechtspraak en vrije pers verder aan het wankelen wordt gebracht en het verlangen naar sterk leiderschap toeneemt. In landen met „verlichte despoten” wordt meestal eerst de journalistiek en daarna de rechtspraak aangepakt, zei hij.

Rechtspraak en journalistiek moeten daarom samen Poolse toestanden zien te voorkomen, zegt Van de Laarschot. Directe aanvallen op de rechtspraak komen in Nederland nu alleen incidenteel voor. Bijvoorbeeld als een politicus meent dat een rechter na een controversiële uitspraak ontslagen zou moeten worden. Van de Laarschot denkt dat dit in de nabije toekomst kan veranderen.

Sluipende ondermijning

Als voorbeelden van de sluipende ondermijning van de rechtspraak noemde hij de invoering van strafbeschikkingen door het Openbaar Ministerie, wat leidde tot „duizenden onterecht veroordeelden”. Ook de invoering van te hoge griffierechten die toegang tot de rechter ernstig beperkten is een voorbeeld, zegt hij. En het kabinet reageerde ook „te lankmoedig” op „bedenkelijke commerciële initiatieven” als het digitale ‘e-court’, waarmee een gang naar de rechter werd omzeild bij incassozaken.

Volgens de Haagse president ondermijnt minister Dekker juist de rechtsbescherming door uit budgettaire overwegingen alternatieven voor de overheidsrechter te willen bevorderen. Dat zou Dekker doen door de overheidsrechter neer te zetten als een laatste toevlucht, die zoveel mogelijk moet worden gemeden. Omdat het alleen maar ergernis, kosten en frustratie oplevert. Dat alternatieve geschilbeslechting beter en goedkoper is, zoals Dekker bepleit, is volgens Van de Laarschot niet waar.

De rechtbankpresident vindt dat Dekker ook selectief citeert uit een onderzoek waarin 1 op de 5 burgers zich ontevreden toont over de eigen rechtszaak. Vier op de vijf is dan immers wel tevreden. Bovendien: goed functionerende rechtspraak levert meer op dan het kost. Uit onderzoek zou blijken dat 0,7 procent van de economische groei in Nederland op conto van de overheidsrechter komt. Rechtszekerheid en laagdrempelige toegang zijn de sleutel. De kritiek van Van de Laarschot wordt gedeeld door de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak die eerder deze week in een brief aan de Senaat schreef dat Dekkers’ beleid „eerder gericht lijkt op het beperken van de rechtspraak in plaats van [op] het verder verbeteren van onze fundamentele positie [...] in onze democratische rechtsstaat.”