Deze verlegen inheemse actrice schudt Mexico op met haar droomdebuut

Oscargala Yalitza Aparicio, de hoofdrolspeelster van de film Roma, maakt kans op een Oscar. Dat levert discussies op in Mexico.

De Mexicaanse pabo-studente Yalitza Aparicio deed auditie voor een filmrol omdat haar zus niet kon. Ze bleek een natuurtalent.
De Mexicaanse pabo-studente Yalitza Aparicio deed auditie voor een filmrol omdat haar zus niet kon. Ze bleek een natuurtalent. Foto Cristina de Middel / Magnum Photos / Hollandse Hoogte

Toen regisseur Alfonso Cuarón aan Yalitza Aparicio vertelde dat hij haar de hoofdrol wilde geven in zijn nieuwe film Roma, liep de jonge inheemse vrouw niet meteen over van enthousiasme. „Ik heb toch niks beter te doen, dus laat ik het maar doen”, antwoordde ze de filmmaker in de zomer van 2016 droogjes. Ruim twee jaar later staat Aparicio wereldwijd op rode lopers en is ze het gesprek van de dag in haar thuisland Mexico. Zondagnacht kan ze een Oscar voor Beste Actrice winnen voor haar rol als kindermeisje Cleo in het bejubelde Roma.

Haar droomdebuut lijkt op het eerste gezicht een typisch Hollywood-sprookje. Maar Roma én haar rol erin hebben in Mexico ook een breder maatschappelijk gesprek op gang gebracht. Over de extreem blanke film- en mediawereld in een etnisch juist zo divers land. En over de wijze waarop Mexico omgaat met zijn inheemse bevolking in het algemeen en met dienstmeisjes uit die arme, gediscrimineerde bevolkingsgroep in het bijzonder.

Doodverlegen als meisje

Lees ook de recensie: Uit schuldgevoel werd het meesterlijke ‘Roma’ geboren

In het voorjaar van 2016 strijkt het casting-team van Alfonso Cuarón neer in Tlaxiaco, een stadje op het inheemse platteland van de zuidelijke deelstaat Oaxaca. De bekendste filmmaker van het land is op zoek naar een jonge vrouw die Cleo kan spelen. Een rol gemodelleerd naar Liboria Rodríguez, het kindermeisje uit zijn eigen jeugd in colonia Roma, een wijk voor de gegoede middenklasse in Mexico-Stad.

Aangespoord door haar zus, die zelf niet kan omdat ze in verwachting is, doet Aparicio auditie. Ze is zeer verlegen en had nog nooit geacteerd. „Ik ging liever niet op de foto. Als mensen me aanspraken, zei ik: ‘aha’ en draaide ik mijn hoofd weg”, vertelde ze deze maand aan tv-zender Univisión.

Aparicio zit rond die tijd in de slotfase van haar studie aan de plattelandspabo. In augustus zal ze afstuderen, maar een baan als leraar is niet meteen beschikbaar. Het uitstapje naar de filmwereld lijkt haar hoogstens een mooie manier om haar studieschuld af te betalen. Wie Cuarón is, weet ze niet. Ze heeft nog nooit een film van hem gezien. Tlaxiaco heeft geen bioscoop en ze leest liever.

Eenmaal op de set blijkt Aparicio een natuurtalent. Voor de filmkijker kan het lijken alsof ze simpelweg zichzelf is: een doodverlegen, stille, inheemse jonge vrouw, die alleen in haar eigen Mixteekse taal vlot praat. Maar Cuarón bestrijdt dat beeld in interviews. Aparicio spéélt de rol en vormde zelf grotendeels het karakter. Wat bij dat laatste zeker hielp: haar eigen moeder werkt als huishoudelijke hulp.

Bekijk hieronder de trailer van de film Roma:

Wit medialandschap

Een van de redenen dat Aparicio voorheen zelden films keek, was dat ze zich er niet in herkende. Wie in Mexico een tijdschrift leest of naar een film of telenovela (soap) kijkt, kan zich in Scandinavië wanen: zo wit zijn de mensen die voorbijkomen. Als er al iets donkerder mensen figureren, is dat bijna altijd in karikaturale, dommige bijrollen. Als clown, tuinman of dienstmeisje.

Nu speelt Aparicio in Roma ook een dienstmeisje, maar ze draagt de film. Cleo houdt het enigszins disfunctionele gezin (vader en moeder liggen in scheiding) draaiende. Ze redt de kinderen letterlijk het leven. En doorstaat zelf ondertussen, zwijgend, grote persoonlijke tegenslagen.

Roma wordt zo naast een cinematografisch meesterwerk ook een maatschappelijk pamflet dat het land opschudt. Er komt meer aandacht voor de 2,2 miljoen jonge vrouwen, veelal van arme inheemse komaf, die inwonen bij rijkere, blankere gezinnen. Al zorgend, kokend en poetsend hebben zij voor weinig geld zeer intensieve werkweken.

Maar de grootste revolutie voltrekt zich vooralsnog in de media. Aparicio haalde de cover van het normaal spierwitte modeblad Vogue México. In praatprogramma’s gaat het over de racistische reacties jegens Aparicio op sociale media. Een bekende acteur die haar „una pinche india” (‘een klote-indiaan’) noemde, werd terechtgewezen en moest excuses maken. De actrice zelf reageerde soeverein op die rel: „Ik ben een trotse inheemse Oaxaqueña en het doet me pijn als mensen de juiste betekenis van woorden niet kennen. Indianen komen uit India.”

Wie Aparicio’s achtergrond kent, hoeft over dit alles niet verbaasd te zijn. Ze is een normalista, zoals studenten van plattelandspabo’s in de volksmond heten. Dit zijn pedagogische opleidingen met een links-activistische inslag. Docenten in spe leren er dat onderwijs dient bij te dragen aan maatschappelijke verandering.

In 2014 werden 43 normalistas vermoord in Guerrero, een naburige deelstaat van Oaxaca. De studenten werden waarschijnlijk door een kartel in samenwerking met politie en het leger afgeslacht toen ze op weg gingen naar een demonstratie in de hoofdstad. Hun verdwijning schokte het land en leidt tot op de dag van vandaag tot protesten. Ook in Roma vormt een studentenbloedbad (El Halconazo van 1971) een sleutelmoment.

Een volgende filmrol heeft ze nog niet, maar Aparicio wil voorlopig niet voor de klas gaan staan. Ook als actrice kan ze de wereld veranderen, weet ze nu. „Ik wil geloven dat films in de toekomst meer mensen zoals ik zullen bevatten”, zei ze in een interview met de Los Angeles Times. „Zo dat iemand anders ze ziet en kan zeggen: ‘Hé, die lijkt op mij’.”

Yalitza Aparicia op de 24ste Critics Choice Awards. Yalitza Aparicio. REUTERS/Danny Moloshok