Zij heeft later veel minder dan hij

Pensioen In Nederland bouwen vrouwen veel minder pensioen op dan mannen. Wat is er aan te doen?

Omdat Martha Douwma (50) bijna haar hele leven bij een pensioenverzekeraar heeft gewerkt, durft ze best te stellen dat ze meer kennis van het Nederlandse pensioenstelsel heeft dan gemiddeld. Ze weet daarom, ook zonder een heel precieze rekensom, dat haar pensioen veel te laag gaat uitkomen om er op haar oude dag van rond te komen.

„Ik zei altijd tegen mijn vader dat ik een onafhankelijke vrouw zou blijven”, vertelt ze. „Maar tegen mijn eigen verwachtingen in ging ik trouwen en werd ik zwanger van een tweeling.” Een dure opvang, kinderen op verschillende scholen en „een traditionele man die kostwinner wilde zijn” kwamen vervolgens samen. Het resultaat: Douwma ging van fulltime werken, naar drie dagen in de week.

Totdat haar man na een ernstig ongeval in de ziektewet terecht kwam en zij genoodzaakt was te mantelzorgen. Dat betekende niet alleen minder pensioenopbouw voor hem, maar ook voor haar. Terwijl ze eigenlijk samen hadden moeten rondkomen van zíjn pensioen.

Eind vorig jaar was het weer zo ver: het Nederlandse pensioenstelsel werd door adviesbureau Mercer uitgeroepen tot het beste ter wereld. Het systeem is stabiel en levert elke maand veel geld op voor gepensioneerden, aldus het rapport. Maar hetzelfde bedrijf uitte vorig jaar ook de kritiek dat Nederlandse vrouwen aanzienlijk lagere pensioenen hebben dan mannen.

Hoe perk je (financiële) risico’s in, als één persoon de kost verdient voor alle gezinsleden?

In Nederland krijgen vrouwen gemiddeld slechts 42 procent van het pensioen van hun mannelijke landgenoten, volgens cijfers van EIGE, de EU-instelling voor gendergelijkheid. Samen met bijvoorbeeld Griekenland en Italië bungelt Nederland daarmee onderaan de gelijkheidslijst. Volgens EIGE is de kloof zelfs alleen maar groter geworden de laatste jaren.

Pensioenkloof

De belangrijkste oorzaak daarvoor laat zich gemakkelijk raden: Nederlandse vrouwen zijn Europees kampioen deeltijdwerken. In geen enkel ander EU-land is het verschil tussen het aandeel parttime-werkende vrouwen en mannen zo groot. Maar ook het feit dat vrouwen minder betaald krijgen voor hetzelfde werk, draagt bij aan de pensioenkloof, zegt Boele Bonthuis, pensioenexpert bij de OESO, het samenwerkingsverband van industrielanden in Parijs. In het Nederlandse bedrijfsleven is het uurloon van vrouwen nog altijd 7 procent lager dan dat van mannen met dezelfde taken en kwalificaties, aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek.

„Vanuit het pensioensysteem kun je weinig doen om de pensioenkloof te dichten”, zegt Bonthuis. De grootste slag kun je volgens hem maken door de verschillen op de arbeidsmarkt weg te werken. Daarvoor is een cultuuromslag nodig: zorgtaken moeten beter verdeeld worden tussen mannen en vrouwen. „De Nederlandse opvang is bijvoorbeeld nog altijd duurder dan in andere OESO-landen.”

Maar Nederlandse vrouwen hebben ook te weinig interesse in hun pensioenopbouw, zegt Ada van Dijk, die met haar netwerkonderneming Studio Van Dijk hierover meer bewustzijn wil creëren. „Vaak hebben vrouwen geen zin in financiële vragen. Bij omstandigheden zoals een scheiding of een overlijden zijn ze vaker emotioneel gefocust. Maar dit soort gebeurtenissen hebben óók grote consequenties voor je pensioen.”

Vrouwen wisselen daarnaast vaker van werkgever dan mannen, stelt het Sociaal en Cultureel Planbureau. „Vaak stoppen vrouwen bij een werkgever vanwege een zwangerschap of mantelzorg”, legt Van Dijk uit. Dat leidt niet alleen tot minder pensioenopbouw, maar het wisselen van werkgever betekent ook dat je het pensioen in verschillende pensioenpotten opbouwt. „En dat houden de meesten mensen vervolgens niet in de gaten.”

Scheiden

Dat dit problemen kan opleveren, bevestigt OESO-econoom Bonthuis: „Het Nederlandse pensioensysteem is niet eenvoudig te doorgronden. Vaak switchen van baan kan daarom onvoordelig zijn, omdat de kans daarmee groter is dat je onderweg ongelukkige keuzes maakt voor je pensioen. Bijvoorbeeld wanneer je overstapt naar een pensioenfonds dat er financieel slechter voorstaat.”

Een woordvoerder van minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66) noemt het systeem zelfs „zo ingewikkeld dat we er zelf mee worstelen”. Het nieuwe stelsel moet dan ook geschikter zijn voor mensen die vaak van baan wisselen. Maar het kabinet is er nog niet in geslaagd daarover een akkoord te sluiten met vakbonden en werkgevers.

Bovendien komt dat te laat voor de mensen die nu een laag pensioen tegemoet zien. Die kunnen alleen nog hopen dat de kostwinner in staat is meer bij te dragen aan het huishouden. Al kun je, met het oog puur op de pensioenpot, als parttime werkende misschien nog het allerbeste scheiden. Dan krijgen echtgenoten namelijk de helft van het opgebouwde pensioen van hun partner. Gescheiden vrouwen hebben daarom een pensioen dat 22 procent hoger ligt dan de gemiddelde Nederlandse vrouw –

al deelt een getrouwd stel waarschijnlijk het pensioen met elkaar.

Maar let op: de scheiding moet wel binnen twee jaar gemeld worden bij het pensioenfonds. Ada van Dijk: „Veel vrouwen die ik tegenkom dénken dat dit automatisch gebeurt. Maar als ze te laat zijn moeten ze alsnog gaan onderhandelen met hun ex.”

Meer vanzelfsprekende methodes om het pensioen op te krikken zijn langer doorwerken en het salaris omhoog onderhandelen. Of goed in de gaten houden bij welke fondsen je pensioen opbouwt. Je zogenaamde pensioenaanspraken verzamelen bij één pensioenfonds kan soms voordelig zijn. Maar zo’n keuze maken is ingewikkeld, zegt Bonthuis: „Ik kan me voorstellen dat dit voor een hoop mensen overweldigend kan zijn.”

Van Dijk is iets praktischer gezind. Voor alle mantelzorgers heeft ze één advies: „Laat je betalen.” Wie zorg nodig heeft, kan daarvoor een persoonsgebonden budget (pgb) aanvragen. Maar ook dan zijn het vaak de ongeschreven regels en verwachtingen die ons parten spelen, zegt Van Dijk. Zelf gaf ze één dag per week betaalde mantelzorg aan haar moeder. In Nederland wordt er eigenlijk van je verwacht dat je gratis voor je ouders zorgt, is haar ervaring. „En vervolgens zie je dat die zorg bijna altijd op de schouders van de dochter valt.”