Recensie

Stemmen uit de Mexicaanse grensstreek

Trumps muur In een overtuigend boek doet Merijn de Waal verslag van de vervlechtingen aan weerszijden van la línea.

De muur tussen Mexico en de Verengde Staten, gezien vanuit Playas de Tijuana, Mexico
De muur tussen Mexico en de Verengde Staten, gezien vanuit Playas de Tijuana, Mexico Foto Guillermo Arias/AFP

Vorige week werd de Mexicaanse drugsbaas El Chapo Guzmán in New York op alle aanklachten schuldig bevonden. Enkele dagen later riep Trump de noodtoestand uit, omdat hij fondsen nodig heeft voor de muur die hij tussen Mexico en de VS wil bouwen als oplossing voor een fake crisis. Het is zeker dat El Chapo nooit meer vrij zal komen. Of de muur er komt, is dat niet. Dat laatste concludeert ook NRC-redacteur Merijn de Waal, waarmee duidelijk wordt hoe actueel zijn zojuist verschenen Over de muur van Trump is. De recente gebeurtenissen sluiten aan bij kernthema’s in De Waals boek: drugshandel en migratie, hun onderlinge verwevenheid, en hun rol in de Amerikaanse en Mexicaanse politieke context. De nadruk ligt echter vooral op wat dit allemaal betekent voor het dagelijkse leven van mensen in de grensregio. Met name in het eerste deel ontmoet de lezer schoolkinderen, huisvrouwen, grenswachten, priesters, tortilla-bakkers, advocaten, ex-criminelen, enzovoort, uit grensdorpjes in het zuiden van Texas en in grote steden als Tijuana en Mexicali in het uiterste westen van de meer dan drieduizend kilometer lange grens tussen beide landen.

Wie De Waal ook spreekt op zijn veelvuldige reizen, allen hebben te maken (gehad) met zeer verschillende sociale, economische en culturele aspecten van grensoverschrijdingen van mensen én goederen. Het boek overtuigt omdat de auteur steeds zijn oor te luisteren legt aan beide zijden van ‘la línea’ , zoals de grens in de volksmond wordt genoemd. Hij spreekt ook met mensen die aan verschillende kanten van politieke, raciale of generationele scheidslijnen staan. Daardoor krijgt de niet-ingevoerde lezer ook een blik op de paradoxen van globalisering. Er is geen plek op de wereld waar die zo scherp zichtbaar en voelbaar worden als de Mexicaans-Amerikaanse grensstreek.

Vorige maand beantwoordde Merijn de Waal lezersvragen over het grensgebied. Lees de antwoorden hier terug.

‘Bad hombres’

Regelmatig komen mensen aan het woord die vertellen hoe eenvoudig het ooit was om vanuit Mexico de grens over te steken, maar het boek laat ook mooi zien hoe de verscherping van die grens al decennia aan de gang is. In september 1969 sloot president Nixon de grens vrijwel helemaal met Operation Intercept. Het argument: het tegengaan van marihuanahandel door wat Trump ‘bad hombres’ zou noemen, maar waarbij ook toen veel Amerikaanse smokkelaars betrokken waren. Vervolgens heeft Clinton zijn duit in het zakje gedaan, Bush na 9/11, en Obama heeft miljoenen illegale migranten de grens overgezet.

Het boek maakt inzichtelijk dat de grensregio zich kenmerkt door sociale tegenstellingen, onveiligheid en geweld, maar ook door een demografische en economische dynamiek, om maar te zwijgen van diepgaande wederzijdse culturele beïnvloeding. De Waal benadrukt terecht de betekenis van de sociale vervlechtingen over de grens heen. Een grens is ook een instrument om te definiëren wat geoorloofd is en niet. Ooit moesten Amerikanen de grens over om alcohol te nuttigen, tegenwoordig is in een groot deel van de VS marihuana gelegaliseerd.

Aan de veelheid van ontmoetingen en personages in Over de muur van Trump kleeft ook een nadeel. Het boek leest bij tijd en wijle wat fragmentarisch. Het bestaat uit een groot aantal hoofdstukken, die steeds verdeeld zijn in kleinere eenheden, waarin de lezer kennis maakt met uiteenlopende grensbewoners en hun levens. De grotere lijnen komen daardoor niet altijd goed uit de verf. Ook bevat het nogal wat herhalingen. Charles Bowdens Murder City (2010) en Francisco Cantú’s De streep wordt een rivier (2018) vermijden dit door bepaalde personages voortdurend terug te laten komen.

Halverwege het boek plaatst De Waal zijn bevindingen in een breder kader en duikt daarvoor in de Mexicaanse culturele geschiedenis. Dat is niet altijd overtuigend, bijvoorbeeld wanneer het gaat over de Mexicaanse identiteit, vaak aangeduid met de term ‘mexicanidad’. Die term wordt juist gebezigd om het wezen van het moderne Mexico als hybride uit te drukken. De Maagd van Guadalupe én de figuur La Malinche, de maîtresse van de Spaanse veroveraar Cortés, maar ook een bemiddelaarster en vertaalster, zijn daarvan symbolen. Wonderlijk is dat De Waal in dit verband spreekt over de vermenging van indiaans en ‘blank’ bloed. ‘Narcocorridos’ (drugsballades, red.) zijn niet ontstaan in het midden van de 19de eeuw, en het is problematisch te stellen dat Mexico al duizenden jaren een doodsverering kent.

Zelfverdedigingsmilities

In het laatste deel van Over de muur van Trump vervaagt gaandeweg de focus van het eerste deel. De lezer wordt steeds verder weggevoerd van de grensstreek en haar bewoners. Het is bijvoorbeeld niet duidelijk (wél interessant) waarom er een uitweiding is over zelfverdedigingsmilities in centraal Mexico. Dat geldt ook voor de speculaties over wie in 2020 Trumps democratische tegenstrever zal zijn. Dat is jammer, want het zijn juist de ervaringen en stemmen van de grensbewoners zelf, die het politieke en ideologische gekrakeel in Washington en Mexico Stad kunnen relativeren, zoals die van de Amerikaanse bioloog en activist Jordahl: ‘Een muur is een middeleeuwse oplossing voor een eenentwintigste-eeuws probleem.’

Boeken van NRC-redacteuren worden altijd gerecenseerd door medewerkers die niet in dienst van de krant zijn.