Kim Putters, directeur SCP.

Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

‘Er hangen veel gele hesjes aan de kapstok’

Kim Putters Technologische voorspoed zet de samenleving onder grote druk, ziet SCP-directeur Kim Putters. „Het draait in de politiek te veel om koopkrachtplaatjes.”

We zitten door de technologische veranderingen volgens Kim Putters in een overgang die lijkt op de transitie van de boerensamenleving naar de industriële economie in de 19de eeuw. En de geschiedenis van dat soort transities stemt hem niet gerust. „In het verleden gingen dat vaak met conflict, ontwrichting en geweld gepaard,” zegt hij in zijn Haagse werkkamer. „Nu in Nederland is dat nog niet het geval, maar als je niet serieus neemt hoeveel moeite de omschakeling naar het nieuwe systeem kost, kan dat snel veranderen. Hoe moeilijk de overgang op duurzame energie voor mensen is, hoe moeilijk het is om levenslang te blijven ontwikkelen om bij te blijven met de economische veranderingen. Als we dat niet goed inschatten is mijn verwachting dat fricties tussen bevolkingsgroepen groter worden, mensen elkaar steeds minder gunnen.”

Het zijn stevige woorden van Putters, die als directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau en kroonlid van de Sociaal Economische Raad geldt als invloedrijk in Den Haag. Hij spreekt bedachtzaam, rustig formulerend, met veel mitsen en maren. Maar hij is ook duidelijk bezorgd. Zijn nieuwste boek, getiteld Veenbrand kwam donderdag uit. In die columnbundel is hij kritisch op de huidige generatie politici. „Politiek moet niet alleen om koopkrachtplaatjes draaien. Die gaan over gemiddelden, maar niemand is gemiddeld.”

De bovenkant van de samenleving is optimistisch en heeft veel kansen, blijkt keer op keer uit de rapporten van het SCP. Maar de ‘veenbrand’ die onderin woedt, tast volgens Putters het vertrouwen in de toekomst aan. „Dat geldt vooral voor de onderkant, en in toenemende mate ook het midden. De middengroep voor wie onzekerheid groeit door flexibele contracten, snelle veranderingen, toenemende stress. Neem het klimaatakkoord: mensen vragen zich af: wat komt er op mij af en kan ik dat betalen? Is bij de volgende crisis mijn diploma nog wel iets waard? Veel mensen hebben in crisis onder hun niveau gesolliciteerd waardoor ze minder tevreden en zeker zijn over hun positie.”

Lees ook: SCP: Nederlanders zijn minder optimistisch dan begin dit jaar

Alles bij elkaar opgeteld gaat het volgens Putters om zo’n 40 procent van de Nederlandse maatschappij die zich onder druk voelt staan. „Die mensen gaan bij de verkiezingen de komende jaren het verschil maken. Het is een dubbeltje op zijn kant. Er hangen in Nederland veel gele hesjes aan de kapstok. Het is nu nog heel andere situatie dan in Frankrijk, maar dat kan omslaan. Het midden wordt uit elkaar getrokken. De Nederlandse samenleving die altijd op het midden gebouwd is, krijgt nu te maken met polariserende krachten.”

In zijn boek schetst Kim Putters drie ontwikkelingen die hem bijzondere zorg baren.

1 Technologische revolutie maakt onzeker

„Technologie ordent nu al onze economie op nieuwe manieren. We komen in een ander tijdperk, en er staat ons nog veel te wachten met artificiële intelligentie. En neem de smartphone en internet, die zorgen voor een fundamenteel andere inrichting van onze sociale omgeving. Het effect is niet alléén maar polariserend en individualistischer, maar vaak wel. Mensen trekken zich terug in eigen nieuwskringen, bubbels. Op de arbeidsmarkt zorgt robotisering dat er voor sommige groepen straks misschien geen werk meer is. De platformeconomie kan voor een onmogelijke stapeling zorgen van werk zonder dat je daar een fatsoenlijk inkomen mee krijgt. Door technologische ontwikkeling veranderen arbeidsomstandigheden totaal. Neem alleen al de opbouw van pensioen die nu vrijwel exclusief kleeft aan een vaste baan, daar hebben veel mensen moeite mee in onze polder. Het is onverantwoord dat we daar nog steeds geen fatsoenlijke antwoorden op hebben.”

2 Gemeenschapszin kalft af

„We hebben de afgelopen decennia qua vrijheid en gelijkheid veel bereikt in Nederland, zegt Putters. „Nederland wordt wel eens het vijfde Scandinavische land genoemd.” Maar waar minder aandacht voor is geweest, is volgens hem gemeenschapszin en broederschap. „Dat is een ondergeschoven kindje. Je hebt met het grootste gemak contact met de andere kant van de wereld, maar je kent je buurvrouw niet meer. Relaties zijn kortstondiger geworden. Vooral in dorpen zie je wel dat mensen wat meer voor elkaar zorgen en daarbij kunnen bijvoorbeeld buurtgroepen zoals op WhatsApp erg helpen. Maar in de stad zijn mensen steeds minder betrokken bij hun straat.”

Het politieke debat over omgang met technologische veranderingen draait nu vaak om onderwijs: levenslang leren, bijscholing, dat soort zaken. Dat is te schraal, vindt Putters. „De onrust gaat over veel meer: thuisgevoel, verbondenheid. Nederland scoort gelukkig hoog op vrijwilligerswerk, veel mensen doen aan mantelzorg. Maar dat is geen bijzaak, dat is cruciaal voor de samenleving van de toekomst.”

Toevallig was deze week in het nieuws dat het aantal incidenten met verwarde personen in Nederland sterk is gestegen. Ziet Putters een verband? „Toenemende stress zorgt voor meer psychische problemen. En we komen uit een periode waarin de geestelijke gezondheidszorg minder belangrijk werd gevonden dan andere uitgaven. Als er op dat vlak geen goede hulp is, dan denk ik dat daar een verkeerde keus gemaakt wordt. De druk op mensen wordt de komende jaren alleen maar groter.”

3 Gebrek aan toekomstvisie in politiek

Te midden van deze grote veranderingen ziet Putters tot slot maar weinig visie in de politiek. „Veel discussies worden verengd tot technische of financiële kwestie. Neem alleen al de Troonrede: die is meestal een opsomming van twintig begrotingsposten. Het gaat over miljoenen voor het één of het ander, zelden over de grote kwesties. We worden bijna volledig beheerst door incidentenpolitiek, het lukt nauwelijks om de grote vragen in de gaten te houden en de samenleving mee te nemen in het verhaal wat Nederland moet zijn. Vier jaar is peanuts als het gaat over de gastransitie, nieuwe bedrijvigheid, het effect van technologie op werk. Er is behoefte aan een grotere en integralere toekomstvisie. Ik ben optimistisch over dat we die visie kunnen formuleren. Maar het kan zomaar omslaan.”

Met medewerking van Lamyae Aharouay

Correctie 22-02-2019: In een eerdere versie van dit artikel stond dat Kim Putters voorzitter is van het Oranje Fonds. Dat klopt niet, hij is vice-voorzitter. In deze versie is het aangepast.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.