De sjoemeldiesel rijdt voort. En iedereen kijkt naar elkaar

Schoner dieselen In Nederland rijden nog tienduizenden dieselauto’s die meer vervuilen dan is toegestaan. Waarom is er sinds het dieselschandaal zo weinig tegen gedaan?

Illustratie NRC

Er zijn problemen waar nog geen oplossing voor is. Hoe maak je klimaatneutraal staal, bijvoorbeeld? Hoe krijg je zonnestroom uit de Sahara op de juiste plek? Hoe haal je het plastic uit de oceanen? Kwesties waarvoor nieuwe technologieën bedacht moeten worden.

Er zijn ook problemen die je zó op kunt lossen. Zoals dat van de bijna 40.000 ‘sjoemeldiesels’ van het Volkswagenconcern die, bijna vier jaar na het uitbreken van het dieselschandaal, nog steeds door Nederland rijden. Door een illegale truc via de software stoten die op de weg veel te veel schadelijke stikstofoxiden uit. En het zijn niet alleen de auto’s van Volkswagen, ook diesels van andere fabrikanten zijn veel viezer dan de wettelijke norm. Dat is schadelijk, in Europa overlijden jaarlijks 75.000 mensen vroegtijdig door stikstofoxiden.

De oplossing is simpel. Maak deze auto’s schoner (dat kan) of haal ze van de weg (dat kan ook). Daar is geen innovatieplatform, onderzoeksinstituut of ontwikkelingssubsidie voor nodig. En toch gebeurt dat niet. Er gebeurt eigenlijk bijna niks. Weifelend kijken de beslissers naar de vieze vloot en naar elkaar.

Reporter Radio van KRO-NCRV en NRC maakten een tocht langs een zestal maatregelen, en bekeken waarom die nauwelijks worden genomen.

  1. Zorg dat de auto’s schoner worden

    Niet lang nadat het dieselschandaal in september 2015 aan het licht kwam, eiste Duitsland dat Volkswagen met een fix kwam. Op z’n minst moest de software eruit die de auto op de rollenbank schoner laat rijden dan buiten.

    De instantie die toezag op die update is het KBA, de Duitse evenknie van wegautoriteit RDW. Het KBA stelde de fix voor alle Duitse Volkswagenbezitters verplicht. De RDW deed dat niet, dat hoeft niet in Nederland. Tot ergernis van Suzanne Kröger, Tweede Kamerlid voor GroenLinks: „40.000 auto’s rijden nu nog rond zonder zo’n update. Dan onderneem je toch actie?” Kröger diende in november een motie in om de fix alsnog verplicht te stellen bij de periodieke autokeuring.

    Het gedoe met die update laat goed zien hoe versnipperd de verantwoordelijkheid is in de Europese Unie. In Europa kan een autofabrikant kiezen in welk land hij een ‘typegoedkeuring’ aanvraagt voor een nieuw model. De goedkeuring telt in heel Europa. Maar alleen het land dat de goedkeuring afgeeft, kan maatregelen van de fabrikant eisen. En niet elk land neemt die over.

    Er is nog een groter probleem. De RDW en onderzoeksinstituut TNO ontdekten dat die update auto’s nauwelijks schoner maakt. Dat stond in stukken die Stichting Volkswagen Car Claim, die opkomt voor gedupeerde autobezitters, vorig jaar opvroeg met beroep op de Wet openbaarheid van bestuur. De auto’s waren na zo’n fix nog steeds te vies en deden raar als het buiten koud was of de motor warm werd.

  2. Lees meer over de stichting die namens 20.000 sjoemeldieselrijders schade claimt
  3. Haal de auto’s van de weg

    Henk Baarbé was 40 jaar lang emissiespecialist bij de overheid. Net voor zijn pensioen maakte hij het dieselschandaal mee. Waarom werden de sjoemeldiesels toen eigenlijk niet meteen van de weg getrokken?

    Dat is nogal wat, zegt Baarbé. Los van de eigenaren die ineens zonder auto zitten: kan het? „Dan moet je de typegoedkeuring intrekken van een auto. Maar als die in Duitsland is afgegeven, kan alleen het KBA dat.”

    En een importverbod voor nieuwe Volkswagens? Baarbé: „Je moet heel goede gronden hebben voor zo’n drastische maatregel, zoals onmiddellijk gevaar voor de veiligheid of volksgezondheid. De Nederlandse importeur zal naar de rechter stappen, of zich beklagen bij de Europese Commissie dat Nederland handelt in strijd met Europese afspraken. Die roept Nederland op het matje bij het Europese Hof. Dat verlies je.”

  4. Dwing Duitsland tot een oplossing

    Wat Nederland wel kan doen, is meer druk op de Duitsers zetten, vindt Gerben-Jan Gerbrandy. Hij is Europarlementariër voor D66 en rapporteur voor de speciale enquêtecommissie van het Europees Parlement naar het Volkswagenschandaal.

    Het overleg tussen Duitsland en Nederland over de vieze diesels is „vooral op technisch niveau” geweest, tussen RDW en KBA, zegt Gerbrandy. „Waarom heeft de Nederlandse minister niet een brief gestuurd aan de Duitse minister met de vraag: kunt u niet ingrijpen?”

    RDW en TNO ontdekten dat diesels na de update nauwelijks schoner waren geworden

    Gerbrandy ziet dat Duitsland auto’s zonder update van de weg laat halen en fabrikanten dwingt inruilpremies te betalen. Hierdoor belanden er juist meer vieze tweedehands diesels op de Nederlandse markt. „De minister moet de Duitse collega erop aanspreken dat de Duitse oplossingen voor ons nadelig zijn.”

    Duitsland is zelf wel heel mondig. „Het klaagde in Italië over de vieze auto’s van Fiat. Toen Italië niet thuis gaf, stapten de Duitsers naar de Europese Commissie. Nu loopt er een juridische procedure tegen Italië. De Nederlandse minister kan ook zo’n actieve rol spelen.”

  5. Dwing Europa tot een oplossing

    Uitstootnormen en emissietests worden op Europees niveau afgesproken. Voor de handhaving wijst de Europese Commissie naar de nationale toezichthouders, zoals KBA en RDW. Maar als deze instanties de autofabrikanten aanspreken op sjoemelsoftware en andere uitstoottrucs, wijzen die weer naar Europese wetgeving, waar allerlei uitzonderingen en handigheidjes „in zijn gefietst door de autolobby”, zoals Europarlementariër Gerbrandy het verwoordt.

    Politici raakten de afgelopen jaren nogal gefrustreerd over deze vicieuze cirkel. Onlangs is afgesproken dat de Europese Commissie nu wel boetes kan opleggen en zelf tests kan uitvoeren. Ook komt er een betere praktijktest om uitstoot op de weg te meten, iets waar de RDW heel hard aan heeft getrokken. Dat zou de cirkel moeten doorbreken. Gerbrandy: „De vrijheid van de lidstaten om mee te sjoemelen is ingeperkt.” Eén centrale Europese toezichthouder komt er niet.

    Lees meer over hoe de auto-industrie in Europa lobbyde voor elk tiende grammetje CO2-uitstoot
  6. Geef Volkswagen straf

    Het Openbaar Ministerie in Duitsland legde Volkswagen vorig jaar een boete van 1 miljard euro op voor de fraude en vervolgt een aantal topmensen. In de VS moest Volkswagen omgerekend zo’n 15 miljard euro betalen, en ook daar worden mensen vervolgd.

    In Nederland doet justitie geen onderzoek, omdat het geen „aanwijzing van een redelijk vermoeden van een strafbaar feit” heeft „waarover Nederland rechtsmacht heeft”. De Duitsers hebben de typegoedkeuring afgegeven, dus zíj moeten onderzoek doen. En wat heeft dubbel onderzoek doen in Nederland en Duitsland voor zin? Je kunt toch niet twee keer vervolgd worden voor hetzelfde feit.

    Het OM doet oriënterend onderzoek naar de Jeep Grand Cherokee en de Suzuki Vitara

    Het OM doet wel „oriënterend onderzoek” naar twee andere auto’s, de Jeep Grand Cherokee en de Suzuki Vitara. De ene is van Fiat, de andere heeft een motor van Fiat. Voor deze auto’s gaf de RDW de typegoedkeuringen af. Met deze auto’s is wat mis, stelde de RDW later zelf vast. Zo stoot de Suzuki ineens veel meer stikstofoxiden uit na 22 minuten, terwijl de test 20 minuten duurt. En de Jeep is veel viezer als de motor warm is, ook heel raar. Tijdens dat oriënterend onderzoek rijden de auto’s overigens gewoon rond.

  7. Laat Volkswagen compenseren

    Kamerlid Suzanne Kröger vindt het jammer dat het OM Volkswagen niet aanpakt. „Ik heb aan de staatssecretaris gevraagd of de landsadvocaat kan kijken of we misschien de milieuschade kunnen verhalen op Volkswagen, via de civiele rechter. Je kunt de autoindustrie hier toch niet mee weg laten komen?”

    Dat vinden veel autobezitters ook. Eind 2018 begon Stichting Volkswagen Car Claim een rechtszaak tegen Volkswagen, om schadevergoeding te eisen voor 20.000 aangesloten autobezitters.

    In andere landen spannen autobezitters en claimclubs ook zaken aan. Hoe die uitpakken, is onduidelijk. Deze week verloor een individuele autobezitter een zaak bij de rechtbank van Braunschweig. Hij vond dat de auto niet aan de typegoedkeuring voldeed en dat hij bedrogen was. De rechter ging er niet in mee. In januari kreeg een andere Duitse autobezitter wel gelijk, van de rechter in Keulen. De dealer moest de auto terugkopen.

    Van claims en boetes knapt het milieu niet op. Maar het klimaat misschien wel. De winst van het schandaal, zegt oud-ambtenaar Baarbé, „is dat die de transitie naar CO2-loze auto’s heeft versneld. Volkswagen heeft als goedmakertje veel meer in de ontwikkeling van elektrische auto’s geïnvesteerd.”