Opinie

    • Bob Hoogenboom

Dat de politie misdaad bestrijdt is een gekoesterde mythe

De politie doet nuttig werk, maar wordt als effectief misdaadbestrijder overschat. Misdaad verplaatst zich hooguit, of stijgt wat minder. Bob Hoogenboom, in de Veiligheidscolumn.

1989 - politieinval na bankoverval
1989 - politieinval na bankoverval archief NRC

De jonge Cyrille Fijnaut, een van de meer bekende politieonderzoekers, schrijft in Politiële Misdaadbestrijding (1985) dat dit niet of nauwelijks bijdraagt tot vermindering van misdaad.
Heeft politie-inzet dan geen zin? Natuurlijk wel:  versterkt en/of gericht politieoptreden kan bewerkstelligen dat zich een geringere of geen verdere stijging van misdaad voordoet. Hierbij, schrijft de jonge Fijnaut, moeten we wel bedenken dat dit effect niet lang vol te houden is of al vlug in geen verhouding meer staat tot het behaalde resultaat. En dat dit effect nogal eens teniet wordt gedaan door verplaatsingseffecten: verplaatsing van de delicten naar plaats, tijd, vorm, categorie van daders, enz. En de misdaad gaat zich beter organiseren (ondergronds) en corrumpeert de good guy’s.

Dat viel niet echt lekker in die dagen in de Justitie-toren. Ik was net begonnen met werken in dit veld en ik was onder de indruk. Van de onderzoekers – vanwege de inhoud. Maar ook als het tegengas van de macht. Ook toen al was er sprake van een kleine departementale oprisping omdat het zelfbeeld wat was verstoord. De onderzoekers bleven standvastig. Het waren rolmodellen voor me.

Onmiddellijk

Aanwezigheid of gewoon ‘er zijn’, zoals de Amsterdamse hoofdcommissaris Jelle Kuijper de politiefunctie eens omschreef (PDF hier), is wezenlijk. Vervolgens interveniëren als er iets gebeurt dat beter niet kan gebeuren. En wel onmiddellijk! Geen rocket science, maar wezenlijk. In het nachtleven. Bij grote evenementen. In het bewaken en beveiligen van bedreigde personen. In de noodhulp. Dat is politie. Maar zadel de politie (en Justitie) en zeker de samenleving niet op met onrealistische kulverhalen.
In alle handboeken, inleidingen criminologie en politiewetenschap over de gehele wereld wordt het belang, maar ook de relativiteit van politiële misdaadbestrijding benadrukt.

Een van de reuzen op wiens schouders we staan is de Britse politiewetenschapper Robert Reiner. Zijn Politics of the Police (2010) is een klassieker.  Hij benadrukt het belang van veiligheid en de rol van de politie, maar is stellig: “De politie geeft je aspirine voor een hersentumor maar zou eigenlijk een drilboor willen gebruiken”. Repressie is grof. Repressie is symbolisch. Repressie is voor de bühne. Repressieverhalen spelen in op de onderbuik van onze samenleving. En worden mateloos en onverantwoord geëxploiteerd door morele ondernemers die uit zijn op stemmen, likes, budgetten en andere bubble-belangen.

Wondermiddel

Reiner schrijft een mooi hoofdstuk over hoe onze massacultuur gehersenspoeld wordt door boeken, series en films. Neen, misdaden worden niet opgelost in 50 minuten. Neen, rechercheurs komen er vaak niet uit met Agatha Christie-achtig speurwerk, maar zijn gewoon afhankelijk van of jij een getuigenverklaring aflegt. Neen, die beeldschermen in Netflix-series over combinaties van beeld, geluid, data en andere natte dromen over de film Minority Report zijn onzin. “Nu gaan we de misdaad stoppen voordat de dader ook maar een begin van een idee heeft dat hij een misdaad gaat plegen.” We gaan mee in die flauwekul.

Er zijn zoveel verhalen in omloop over wat politie is, hoe effectief zij is en hoe zij het wondermiddel zou zijn van alle sociale problemen. Het gekke is dat op basis van kennis daar op zijn zachtst gezegd wat vraagtekens bij kunnen worden gezet. Politici en bestuurders hebben de sleutel in handen voor veiligheid. Niet de uitvoerders. Maar vrijwel niemand vertelt dat meer. Ook de dociele politie zelf niet. Waarom vertelt zij niet haar eigen verhaal?

De jonge Fijnaut schrijft dat zich ook onbedoelde negatieve effecten kunnen voordoen: overschrijding, respectievelijk disproportioneel gebruik van bevoegdheden. Verstoring van de verhouding met (jongeren uit etnische) minderheden, verwaarlozing van andere politietaken, verslechtering van de verhoudingen in het korps, overbelasting van en tegenkanting in het justitieapparaat en een toenemende organisatiegraad van bepaalde vormen van misdaad.

Symbolisch

Repressie is belangrijk, maar met mate. Repressie is belangrijk vanwege de symbolische betekenis. Een van de andere reuzen op wiens schouders we staan is de Oxford hoogleraar Ian Loader die een onderscheid maakt tussen ‘autoritaire macht’ (bevoegdheden, inzet geweld) en ‘symbolische macht’. Zijn argument is dat we overschatten wat die autoritaire macht is en onderschatten wat de symbolische betekenis van politie (en Justitie) is. De jonge Fijnaut was onverbiddelijk: politiële misdaadbestrijding, zowel in haar preventieve als in haar repressieve gedaanten, draagt weinig bij  tot vermindering van de misdaad. Het enige positieve effect dat van een versterkt of gericht politieoptreden in dit opzicht kan worden verwacht, is dat er zich een geringere of geen verdere stijging van misdaad voordoet. Maar, de War on drugs gaat door en door.

De jonge Fijnaut had nog een andere conclusie. Hij pleitte voor onderzoek naar politiële misdaadbestrijding en de diverse facetten van de uitvoering zelf. Waarbij het zeker zo belangrijk zou moeten zijn om het gevoerde bestrijdingsbeleid, de te bestrijden misdaad, de effecten van deze bestrijding en de berichtgeving over misdaad en bestrijding te onderzoeken. Ik mis de jonge Fijnaut.

 

De Veiligheidscolumn wordt geschreven door experts uit de politiewereld

Blogger

Bob Hoogenboom

Bob Hoogenboom is hoogleraar fraude en regulering aan Nyenrode waar hij 'fraude en witwassen' in de accountantsopleiding en 'governance/corporate governance & pps' in het modulair MBA-programma doceert. Samen met Marc Schuilenburg geeft hij het mastervak 'Politie en Veiligheid' aan de VU. Bob schrijft blogs op maatschappijenveiligheid.nl en accountant.nl over actuele fraude- en politievraagstukken en twittert als @abhoogenboom. Sinds 1988 is hij als part time docent verbonden aan de Politieacademie. Voor zijn proefschrift Het Politiecomplex (1994) ontving hij de Publicatieprijs van de Stichting Maatschappij en Veiligheid.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.