Honderdduizenden nieuwe sterrenstelsels ontdekt

Astronomie Astronomen hebben met onder meer Nederlandse radiotelescopen honderdduizenden onbekende sterrenstelsels opgespoord.

Sterrenstelsel M106, met zichtbaar gemaakte radio-stralen die door LOFAR zijn opgevangen. M106 behoort niet tot de honderdduizenden sterrenstelsels die nu zijn ontdekt.
Sterrenstelsel M106, met zichtbaar gemaakte radio-stralen die door LOFAR zijn opgevangen. M106 behoort niet tot de honderdduizenden sterrenstelsels die nu zijn ontdekt. Foto Cyril Tasse/LOFAR surveys team

Bij een nieuwe grote verkenning van de noordelijke hemel, met behulp van de Europese radiotelescoop LOFAR, zijn honderdduizenden voorheen onbekende sterrenstelsels opgespoord. Het tijdschrift Astronomy & Astrophysics heeft deze week een speciaal nummer aan deze ‘survey’ en de eerste resultaten ervan gewijd, dat maar liefst 26 wetenschappelijke artikelen telt.

Radiotelescopen vangen straling op uit het heelal die we met onze ogen en met normale telescopen niet kunnen waarnemen. Zo’n beetje alles in het heelal zendt wel radiostraling uit – niet alleen sterren en sterrenstelsels, maar ook exotische objecten zoals de restanten van supernova-explosies en de materie rond superzware zwarte gaten in de kernen van verre sterrenstelsels. In veel gevallen gaat het daarbij om objecten die in zichtbaar licht niet of nauwelijks waarneembaar zijn.

Duizenden kleine antennes

LOFAR – de Low Frequency Array – is bezig om de hemel systematisch af te speuren naar die bronnen van radiostraling. Het hart van deze uit duizenden kleine antennes bestaande radiotelescoop staat bij Exloo, in Drenthe. Het instrument, dat ‘buitenposten’ heeft in verschillende Europese landen, is ontwikkeld en gebouwd door ASTRON, het Nederlands instituut voor radioastronomie.

Bekijk hoe LOFAR radiostraling van verschillende hemellichamen registreert:

De LOFAR-survey is nog maar voor een kwart compleet, en voor nu is nog maar ongeveer 10 procent van de kolossale hoeveelheid data die dat heeft opgeleverd openbaar gemaakt. De oogst omvat onder meer 300.000 sterrenstelsels die zich vrijwel zonder uitzondering op grote afstanden van de aarde bevinden. De door hen uitgezonden radiostraling heeft er miljarden jaren over gedaan om ons te bereiken. Dat biedt astronomen de mogelijkheid om ‘terug te kijken’ naar de tijd dat ons heelal nog geen miljard jaar oud was.

Detailrijke ‘radiokaart’

Het team dat de survey uitvoert wil uiteindelijk een detailrijke ‘radiokaart’ van de noordelijke hemel maken, waarop naar schatting 15 miljoen radiobronnen te zien zullen zijn. Astronomen kunnen hieruit de objecten selecteren die voor hun eigen specifieke onderzoeksgebied interessant zijn. Deze objecten worden dan met andere telescopen – en vaak ook in andere golflengtegebieden – nog eens goed onder de loep genomen.

Momenteel bereiden radioastronomen de bouw voor van een radiotelescoop die nog groter en geavanceerder wordt dan LOFAR. Deze Square Kilometre Array komt deels in Zuid-Afrika, deels in West-Australië te staan. Dat tweede deel – de SKA1-low – zal in feite een grotere versie van LOFAR zijn en wordt ook mede door ASTRON ontwikkeld. Hij zal de hemel, maar dan het zuidelijke deel, nog nauwkeuriger en vooral ook sneller in kaart kunnen brengen dan zijn Drentse voorganger.

Correctie: In een eerdere versie stond in het fotobijschrift dat M106 in deze studie is ontdekt. Dat klopt niet: M106 werd al in 1781 door de Franse astronoom Pierre Méchain ontdekt.