De toename van ‘antisemitistisch’

Ewoud Sanders

Woordhoek

Het antisemitisme in Europa neemt toe. Afgelopen maandag waren daarover twee verontrustende berichten in het nieuws: de Franse filosoof Alain Finkielkraut is uitgejouwd door gele hesjes in Parijs („Rot op, vieze strontzionist”) en in Engeland hebben zeven parlementariërs zich afgescheiden van Labour, mede omdat Jeremy Corbyn onvoldoende tegen antisemitisme zou opstaan.

Op Radio 1 hoorde ik een NOS-correspondente verslag doen van de afscheiding van de Labour-leden. Zij had het onder meer over de „antisemitistische” tendensen bij Labour. De eerste keer dacht ik dat zij zich versprak, maar in totaal gebruikte zij dit woord – dat zich bepaald niet makkelijk laat uitspreken – drie maal.

Er zijn meer mensen die denken dat antisemitistisch de juiste woordvorm is. Waarschijnlijk gaat het om een vorm van hypercorrectie. In vergelijking met bijvoorbeeld de reeks antifeminisme, antifeminist, antifeministisch is de trits antisemitisme, antisemiet, antisemitisch onlogisch.

Het is makkelijk om afwijkende schrijfwijzen van moeilijke woorden te vinden op willekeurige webpagina’s. Verontrustender wordt het als je die tegenkomt op sites van professionele media.

Dat is bij antisemitistisch het geval. Dat woord is de afgelopen jaren gebruikt door onder meer het Noordhollands Dagblad (‘Antisemitistische spreekkoren bij AZ-Ajax’), RTV Utrecht (‘Aantal antisemitistische incidenten stijgt’), Trouw, de Volkskrant en De Standaard. Op de website van de NRC staat momenteel in de aanbeveling van een nieuw standaardwerk over de Jodenvervolging in Nederland (Veel valse hoop van Katja Happe) onder meer: „Van de Joodse Nederlanders werd vijfenzeventig procent vermoord, het hoogste percentage van alle West- en Noord-Europese landen, en dat terwijl er hier geen sprake was van een rabiaat antisemitistische traditie.”

Ook in het parlement duikt antisemitistisch met enige regelmaat op, onder meer in deze woordenwisseling uit 2014 tussen Pieter Heerma (CDA) en Joram van Klaveren (PVV, onlangs nog in het nieuws vanwege zijn bekering tot de islam). Onderwerp: de zogenoemde Hitlergroet 2.0, dat wil zeggen rechterarm gestrekt naar beneden met de linkerhand haaks op de bovenarm. Heerma: „Het gebaar is antisemitistisch. Ook Jean-Marie Le Pen maakte dat gebaar. Ik neem aan dat u de partij waarmee u gaat samenwerken gaat aanspreken op dit antisemitistische gebaar.” Van Klaveren: „Het is antisemitisch en niet antisemitistisch. Verder heb ik niets toe te voegen aan wat ik net zei.”

Voor de goede orde: de schrijfwijze antisemitistisch is niet nieuw. Het woord antisemitisme is in 1860 bedacht en wordt sinds 1870 in het Nederlands gebruikt. De verhaspeling antisemitistisch vinden we sinds het eind van de negentiende eeuw, in boeken, kranten en tijdschriften. Het is zelfs één keer – in 1961 – te vinden in een publicatie van Jacques Presser, de historicus die de Jodenvervolging in Nederland voor het eerst breed onder de aandacht bracht.

Maar tot een jaar of vijftien geleden waren dit uitzonderingen. Inmiddels is de frequentie duidelijk aan het stijgen. Wat zeker niet zal helpen is dat je op internet, als je antisemitistisch opzoekt, bij de bovenste resultaten wordt verwezen naar sites als woorden.org, mijnwoordenboek.nl en synoniemen.net. Pas als je doorklikt zie je dat ze deze schrijfwijze niet kennen, maar doordat je er automatisch naar wordt verwezen, lijkt deze woordvorm op het eerste gezicht te worden gesanctioneerd. En het helpt natuurlijk ook niet als je zo’n woord bij herhaling op de radio hoort.

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders