Jennifer Walshe: ‘Daadwerkelijk in het moment zijn – dat is lastig’

Interview De experimentele opera Time time time van Jennifer Walshe en filosoof Timothy Morton begon met vragen als: ‘Hoe klonken dino’s?’

Componist Jennifer Walshe: „iedereen leeft in zijn eigen ruimte-tijdbubbel”.
Componist Jennifer Walshe: „iedereen leeft in zijn eigen ruimte-tijdbubbel”. Foto Blackie Bouffant

‘Wat is de tijd?’ vraagt Augustinus zich af in zijn Confessiones. ‘Wanneer maar niemand het me vraagt, weet ik het; wil ik het echter uitleggen aan iemand die het vraagt, dan weet ik het niet.’ De makers van de experimentele opera Time time time pretenderen geen antwoord te geven op die eeuwenoude vraag. Componiste Jennifer Walshe: „We willen het publiek de tijd laten ervaren.”

Zondagavond is de wereldpremière van Time time time, als afsluiting van festival Sonic Acts, dat komend weekend de 25ste editie viert. Sonic Acts opereert op het snijpunt van kunst, filosofie en wetenschap. De Ierse Walshe (1974), behalve componist ook vocalist en een tegendraads performer, was er al vaker te gast, net als filosoof Timothy Morton, met wie ze samenwerkt. „Sonic Acts is een festival dat ons begrijpt”, zegt Walshe. Want Time time time is geen traditionele opera, maar een sterk door onderzoek en wetenschap gedreven geluidstheaterervaring.

De tijd beleven: doen we dat niet al de hele dag? Walshe legt uit dat mensen geprogrammeerd zijn om zich bezig te houden met de toekomst en met het verleden. Er zat evolutionair voordeel in lering trekken uit het gebeurde en plannen maken. Maar ‘in het moment zijn’, het ‘nu’ ervaren – dat is lastig. Walshe: „Boeddhistische monniken zijn er al millennia mee bezig. Tegenwoordig proberen we wanhopig in het moment te geraken met een mindfulness-app. Het probleem is zo oud als de mensheid, maar in ons stuk geven we het een 21ste-eeuwse smaak.”

Walshe wordt in Time time time bijgestaan door een fantastische cast van improvisatiemusici, zoals de Noorse groepen Streifenjunko en Vilde&Inga. „Wanneer je je verdiept in tijd hoor je voortdurend: het is lokaal, er is geen universeel nu, iedereen leeft in zijn eigen ruimte-tijdbubbel, zelfs de atoomklokken vereisen constante monitoring. Wie beter dan vrije improvisatoren kunnen momenten creëren waarin we echt naar elkaar luisteren en samen iets opbouwen in de tijd? Zij zijn ons geheime wapen.”

Een logische vraag is wel: hoe maak je een coherente, avondvullende ‘opera’ voor improvisatoren? Walshe verwijst naar de Nederlandse traditie van pianist Misha Mengelberg en zijn ‘instant composition’: afspraken, een globale structuur en vrije-improvisatiesecties kunnen heel goed samengaan. „De repetitieruimte is voor ons een plek waar je op onderzoek uitgaat. Iedereen draagt continu ideeën aan.”

Gezellig is het trouwens ook: onlangs hebben ze met z’n allen de tijdreisfilm Looper gekeken, als een vorm van „trashy research”, en nu probeert het hele team voortdurend het gezicht van Bruce Willis te imiteren.

Behalve over het ‘nu’ gaat Time time time ook over de onvoorstelbaarheid van ‘diepe tijd’, de enorme tijdspannes die de geologie hanteert. Walshe vroeg aan Paul Barrett, paleobioloog van het National History Museum in Londen, één ding te noemen dat mensen moeten weten over dinosauriërs. Zijn antwoord: het moeilijkste en meest verbijsterende is dat het zo lang geleden is. „Écht begrijpen dat er dinosauriërs hebben geleefd, dat ze hier op aarde rondliepen en dingen aten, is even moeilijk als met de mensen om ons heen aanwezig zijn in het huidige moment.”

Uiteindelijk dient alle onderzoek in Time time time de kunst. „Er zijn video’s, maar het is geen documentaire. We willen geen paper schrijven”, zegt Walshe. Neem het geluid van dinosauriërs: daar bestaat een uitgebreide literatuur over, het dinostrottenhoofd is zelfs gereconstrueerd. Ze stuitte op de theorie dat dino’s klonken als vogels, maar dan een paar octaven lager. Dat sloeg aan bij geluidskunstenaar Lee Patterson, die in de voorstelling een kraaienopname gaat bewerken tot een laag, brommend geluid. „De research is een manier om uit te komen bij dat geluid.”

Walshe wilde graag dat bezoekers een heel oud object zouden kunnen vasthouden, om voeling te krijgen met de gigantische tijdschalen van de geologie en astrofysica. Dat is gelukt: voor iedereen ligt er een tientallen miljoenen jaren oud ammonietenfossiel klaar, een inktvisje uit het Krijt, dat mee naar huis mag.

Time time time, 24/2 Muziekgebouw aan ’t IJ, A’dam. Sonic Acts vindt van 21/2 t/m 24/2 plaats op diverse locaties in Amsterdam. Inl: 2019.sonicacts.com