VS schroeven kritiek gasleiding op

Nord Stream 2 Merkel verdedigt Nord Stream 2, dat Russisch gas naar Europa moet voeren, hardnekkig. De VS uiten juist steeds fellere bezwaren.

Aan de 1.200 kilometer lange gaspijpleiding van Rusland naar Duitsland wordt op dit moment al gebouwd. De VS dreigden vorig jaar met sancties tegen betrokken bedrijven.
Aan de 1.200 kilometer lange gaspijpleiding van Rusland naar Duitsland wordt op dit moment al gebouwd. De VS dreigden vorig jaar met sancties tegen betrokken bedrijven. Foto Axel Schmidt/Reuters

Duitsland heeft zich in een penibele situatie gemanoeuvreerd met de omstreden pijpleiding Nord Stream 2. Maar ondanks aanhoudende kritiek op het project blijft bondskanselier Merkel de gaspijp, die Russisch aardgas via de Oostzee naar Duitsland moet transporteren, hardnekkig verdedigen.

Daarbij staat ze pal tegenover de Amerikaanse regering. Die brengt zwaar geschut in stelling om voltooiing en ingebruikname van de pijpleiding, die eind dit jaar af moet zijn, alsnog te verhinderen. De Amerikanen verwijten Berlijn dat de nieuwe gasleiding, die gebouwd wordt in opdracht van het Russische Gazprom, Europa nog afhankelijker zal maken van Russisch gas (en daarmee van Rusland) dan het toch al is.

Vicepresident Mike Pence stelde de zaak zaterdag extra op scherp. „We kunnen de verdediging van het Westen niet garanderen als onze bondgenoten zich in het Oosten afhankelijk maken”, zei hij dreigend op de jaarlijkse veiligheidsconferentie in München.

Merkel heeft de weerstand tegen Nord Stream 2, zowel in Europa als in de VS, zwaar onderschat, zegt Stefan Meister, van de Duitse denktank voor buitenlands beleid DGAP. „Pas vorig jaar heeft ze eindelijk erkend dat het niet een puur economische aangelegenheid is, maar dat er ook politieke factoren meespelen.”

Op dezelfde conferentie waar Pence sprak, verweerde Merkel zich fel tegen kritiek op de pijpleiding, die ook in Oost-Europese landen en Duitsland zelf sterk klinkt. „Niemand wil volledig van Rusland afhankelijk zijn. Maar al in de Koude Oorlog voerde Duitsland grote hoeveelheden Russisch gas in. Ik zie niet in dat de tijden nu zo veel slechter zijn dat we niet kunnen zeggen: Rusland blijft een partner.”

Lees ook de serie over de pijpleiding: Nord Stream 2,splijtzwam in Europa

Bovendien zou de vraag hoe afhankelijk Europa is van Russisch aardgas los staan van de vraag door welke pijpleiding het gas precies wordt aangevoerd. „Een Russische gasmolecuul blijft een Russische gasmolecuul, of hij nou via de Oekraïne of via de Oostzee komt.”

Een harde opstelling tegenover Rusland is enerzijds noodzakelijk, zei Merkel verwijzend naar de sancties die zijn ingesteld na de Russische annexatie van de Krim in 2014. „Maar geostrategisch kan Europa er geen belang bij hebben om alle betrekkingen met Rusland af te kappen.”

Sancties

Die dubbelheid – streng zijn tegen Rusland, maar niet breken – weerspiegelt de binnenlandse politieke verhoudingen in Duitsland. Merkels coalitiepartner SPD steunt schoorvoetend de sancties tegen Rusland, en kan in ruil daarvoor rekenen op Merkels steun voor Nord Stream 2.

Merkel toonde zaterdag wel begrip voor de angst van Oekraïne dat het zijn rol als transitland voor Russisch gas zal verliezen. Ze beloofde Oekraïne alle steun bij de onderhandelingen met Rusland om transitland te blijven.

Dat zal Oekraïne niet helpen, meent Rusland- en energie-expert Meister. Het strategische doel van Rusland met de pijpleiding is juist om Oekraïne af te knijpen, stelt hij, en te straffen voor zijn op de EU gerichte koers. „Rusland wil van zijn afhankelijkheid van Oekraïne af.”

Ondertussen wordt koortsachtig doorgebouwd aan de 1.200 kilometer lange pijpleiding. De Amerikaanse ambassadeur in Berlijn, Richard Grenell, dreigde vorig jaar met sancties tegen bedrijven die betrokken zijn bij de financiering (zoals Shell en het Franse Engie) of bij de aanleg.

Als de financiers zich uit angst voor sancties zouden terugtrekken kan Gazprom of een andere Russische partij hun rol wel overnemen, denkt Meister. „Want Poetin wil dat de pijpleiding hoe dan voltooid wordt. Maar de technische kennis en ervaring van de bedrijven die de pijpleiding aan het leggen zijn, is lastiger te vervangen.”

Ondanks de dreigende taal uit Washington heeft de Duitse regering de hoop niet opgegeven dat de Amerikanen er nog toe gebracht kunnen worden hun verzet te staken. De oplossing zou te vinden zijn in een commercieel Amerikaans belang: toegang tot de Duitse gasmarkt.

De VS willen Duitsland graag voorzien van vloeibaar gas (LNG), dat per schip wordt aangevoerd. De Duitse minister van Economische Zaken Altmaier laat zich daar recentelijk positief over uit. Het LNG-gas is nu weliswaar duurder dan het Russische gas, maar Duitsland zou de Amerikanen kunnen helpen de prijs te drukken door de bouw van LNG-terminals in Duitse havens financieel te steunen. Zo kan Washington gunstig gestemd worden en tegelijk de afhankelijkheid van Russisch gas worden verminderd.

Concurrentieregels

Duitsland wist eerder deze maand ook al een dreigend conflict binnen de Europese Unie over de pijpleiding af te wenden. Even dreigde Frankrijk, dat het project steeds had gesteund, zich aan de kant te scharen van de EU-landen die tegen zijn. Die wilden in een richtlijn vastleggen dat de strenge Europese concurrentieregels niet alleen gelden voor pijpleidingen binnen Europa, maar ook voor pijpleidingen naar Europa toe. De Europese Commissie zou op naleving moeten toezien. Voor Gazprom zou dat een mogelijk fatale tegenvaller zijn.

Maar op het nippertje werd een nogal vaag, typisch Europees compromis gevonden. Pijpleidingen als Nord Stream 2 moeten wel aan Europese regels voldoen, maar daar mag de EU-lidstaat waar de pijpleiding aan land komt op toezien, in dit geval Duitsland. Dat land mag ook onderhandelen over eventuele uitzonderingen op de EU-regels, al is daarvoor uiteindelijk instemming nodig van de Europese Commissie.

Om critici niet in de kaart te spelen houdt Rusland zich bij alle commotie opvallend stil, al vreest men daar wel vertraging. Duitse commentatoren zagen het compromis als een nederlaag voor Duitsland, dat zich steeds tegen bemoeienis van Brussel had verzet.

Maar volgens Meister komt dit onderhandelingsresultaat de Duitse regering juist goed uit. Tegen de kritiek dat Nord Stream 2 een eigenmachtig Duits project is dat op gespannen voet staat met een gezamenlijk Europees energiebeleid, kan nu worden ingebracht dat het wel degelijk in Europese regels is ingebed.